Gia Lai là tỉnh có diện tích lớn thứ hai cả nước, sở hữu nguồn tài nguyên rừng phong phú với diện tích đất có rừng hơn 986.613 ha, trong đó rừng tự nhiên chiếm đến 692.091 ha. Hệ sinh thái rừng Gia Lai có sự đa dạng sinh học rất cao, có khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm, dồi dào về độ ẩm và sở hữu các nhóm đất đỏ bazan tầng dày giàu khoáng chất dưới tán rừng. Điều kiện lập địa đặc thù này thích hợp cho việc bố trí, phát triển tập đoàn cây dược liệu; hệ sinh thái đa dạng, điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng phong phú, tạo lợi thế để phát triển nhiều nhóm cây dược liệu có giá trị kinh tế cao.

Bên cạnh nguồn tài nguyên dược liệu tự nhiên, tỉnh còn có quỹ đất lâm nghiệp lớn, nhiều khu vực có điều kiện phù hợp để phát triển dược liệu dưới tán rừng theo phương thức lâm - nông kết hợp. Đây là lợi thế quan trọng để hình thành các vùng nguyên liệu quy mô lớn, gắn với chế biến, thương mại và phát triển chuỗi giá trị dược liệu.

Gia Lai ghi nhận khoảng 537-573 loài cây dược liệu, thuộc nhiều họ thực vật khác nhau; trong đó có 21 loài thực vật quý hiếm được ghi nhận trong Sách đỏ Việt Nam và khoảng 30 loài dược liệu có giá trị kinh tế cao được sử dụng phổ biến trong y học cổ truyền và công nghiệp dược, như: Lan kim tuyến, Thất diệp nhất chi hoa, Sa nhân, Mật nhân, Đẳng sâm, Hà thủ ô đỏ, Đương quy, Đinh lăng, Ba kích, Bách bộ, Hoàng đằng, Địa liền, Ngũ gia bì, Kim tiền thảo, Cam thảo dây, Nghệ đen, Tắc kè đá, Na rừng, Bình vôi, Sâm cau, Sâm đá.

Nguồn dược liệu tự nhiên phân bố chủ yếu dưới tán rừng tự nhiên, rừng phòng hộ và rừng đặc dụng, tập trung tại các địa phương có diện tích rừng lớn như Kbang, Mang Yang, Đak Đoa, Chư Prông, Ia Grai và một số khu vực vùng núi phía Đông của tỉnh. Nhiều loài dược liệu có giá trị cao sinh trưởng tốt dưới tán rừng, phù hợp để phát triển theo mô hình trồng dưới tán rừng kết hợp bảo vệ, phục hồi hệ sinh thái rừng và nâng cao thu nhập cho cộng đồng địa phương. Những năm gần đây, việc phát triển cây dược liệu đã có nhiều chuyển biến tích cực.

Phát triển cây dược liệu là một trong những định hướng quan trọng phát triển lâm nghiệp bền vững.

Thực hiện Nghị quyết số 09-NQ/TU của Tỉnh ủy Gia Lai về bảo tồn và phát triển cây dược liệu, nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ dân đã đầu tư mở rộng diện tích trồng các loài dược liệu như Đinh lăng, Nghệ, Gừng, Sả, Cà gai leo, Sa nhân tím, Sâm bố chính, Đương quy, Hà thủ ô đỏ và Lan kim tuyến. Đến nay, toàn tỉnh đã hình thành hàng nghìn hécta vùng trồng dược liệu, đồng thời có 4 nhà máy chế biến dược liệu và 55 sản phẩm dược liệu đạt chứng nhận OCOP, từng bước hình thành chuỗi liên kết từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ.

Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác quản lý và phát triển tài nguyên dược liệu vẫn còn nhiều hạn chế. Việc điều tra, đánh giá trữ lượng và xây dựng cơ sở dữ liệu về tài nguyên dược liệu chưa được thực hiện đầy đủ, đồng bộ trên phạm vi toàn tỉnh. Một số loài dược liệu quý vẫn bị khai thác tự phát từ tự nhiên, trong khi công tác bảo tồn nguồn gen, sản xuất giống và phục hồi quần thể ngoài tự nhiên còn hạn chế. Quy mô sản xuất dược liệu chủ yếu còn nhỏ lẻ, phân tán; liên kết giữa vùng nguyên liệu với doanh nghiệp chế biến chưa bền vững; năng lực chế biến sâu và phát triển sản phẩm có giá trị gia tăng còn thấp.

Do khai thác tài nguyên kéo dài cộng với nhiều nguyên nhân tác động khác, nguồn dược liệu từ tự nhiên nói chung, cây thuốc nói riêng đã bị suy giảm, nhất là đối với các cây dược liệu có giá trị kinh tế cao, sử dụng phổ biến như Ba kích, Tam thất, Hoàng đẳng, Đẳng sâm, Mật nhân, Đinh lăng, Đương quy, Sâm đá,... ngày một khan hiếm. Nghiêm trọng hơn là đối với một số cây thuốc vốn được coi là quý hiếm, do bị tìm kiếm không ngừng hoặc vô tình bị tàn phá đang đứng trước nguy cơ bị cạn kiệt như Lan kim tuyến, Thất diệp nhất chi hoa.

Bên cạnh hoạt động trồng mới, một số địa phương đã chú trọng bảo tồn nguồn gen cây dược liệu bản địa, xây dựng vườn giống, nhân giống bằng phương pháp nuôi cấy mô và phát triển các mô hình sản xuất theo tiêu chuẩn GACP-WHO đối với một số loài có giá trị. Một số doanh nghiệp đã đầu tư cơ sở sơ chế, chế biến dược liệu, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm và từng bước hình thành chuỗi liên kết giữa sản xuất với tiêu thụ. Tuy nhiên, số lượng doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực này còn ít, quy mô chế biến còn hạn chế và chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển vùng nguyên liệu quy mô lớn.

Việc phát triển dược liệu dưới tán rừng hiện nay vẫn còn gặp nhiều khó khăn. Công tác điều tra, đánh giá tiềm năng và quy hoạch vùng phát triển dược liệu dưới tán rừng chưa được thực hiện đầy đủ; cơ sở dữ liệu về hiện trạng phân bố, trữ lượng và khả năng phát triển của các loài dược liệu còn thiếu. Nguồn giống chất lượng cao chưa đáp ứng nhu cầu sản xuất; kỹ thuật trồng, chăm sóc và thu hái của người dân còn hạn chế; liên kết giữa người sản xuất với doanh nghiệp chưa chặt chẽ; thị trường tiêu thụ chưa ổn định. Ngoài ra, việc khai thác dược liệu tự nhiên còn diễn ra ở một số nơi, ảnh hưởng đến khả năng tái sinh và bảo tồn nguồn tài nguyên dược liệu.

Trước thực tế trên, Gia Lai xác định phát triển cây dược liệu dưới tán rừng là một trong những giải pháp quan trọng nhằm thực hiện chủ trương phát triển kinh tế lâm nghiệp đa giá trị, nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ và phát triển rừng; góp phần bảo tồn đa dạng sinh học, sử dụng bền vững tài nguyên rừng và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Phát triển cây dược liệu dưới tán rừng phải phù hợp với quy hoạch lâm nghiệp, quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học và các quy hoạch có liên quan; tuân thủ các quy định của pháp luật về lâm nghiệp, đa dạng sinh học, dược và bảo vệ môi trường; không làm ảnh hưởng đến chức năng, cấu trúc và giá trị của hệ sinh thái rừng.

Địa phương này phấn đấu đến năm 2030 hoàn thành công tác điều tra, đánh giá, xây dựng cơ sở dữ liệu và bản đồ phân bố cácloài cây dược liệu; xác định các vùng có tiềm năng phát triển dược liệu dưới tán rừng trên địa bàn tỉnh đến năm 2030 quy mô 31.000 ha. Xây dựng 02 Trung tâm trồng khảo nghiệm và sản xuất giống tại vùng phía Tây và phía Đông được đưa vào vận hành; ít nhất 04 cơ sở sản xuất giống đạt chuẩn thương mại, cung ứng trên 70% nhu cầu giống nội tỉnh.

Xây dựng 01 Trung tâm Bảo tồn tri thức y học cổ truyền và nguồn gen cây thuốc quý được hình thành; các quần thể dược liệu quý hiếm tự nhiên được bảo vệ an toàn. Phấn đấu có tối thiểu 02 cơ sở sơ chế, chế biến dược liệu được đầu tư mới hoặc nâng cấp và đi vào hoạt động; hỗ trợ xây dựng, phát triển và quảng bá ít nhất 02 thương hiệu sản phẩm dược liệu của tỉnh.

Gia Lai quy hoạch phát triển dược liệu theo các vùng sinh thái.

Trong đó, vùng rừng tự nhiên là rừng sản xuất: Phát triển các loài dược liệu chịu bóng, có nguồn gốc bản địa như: Sa nhân tím, Ba kích, Lan kim tuyến, Đảng sâm, Hà thủ ô đỏ và các loài cây thuốc quý khác; kết hợp bảo tồn nguồn gen và phục hồi sinh cảnh. Vùng rừng sản xuất là rừng trồng: Phát triển các mô hình trồng dược liệu dưới tán rừng gắn với quản lý rừng bền vững và chứng chỉ rừng; khuyến khích trồng xen các loài có giá trị kinh tế cao để nâng cao hiệu quả sử dụng đất lâm nghiệp.

Vùng đệm và đất lâm nghiệp ngoài quy hoạch ba loại rừng: Phát triển các vùng sản xuất hàng hóa tập trung, kết hợp với hệ thống sơ chế, chế biến và tiêu thụ; hình thành các hợp tác xã và tổ hợp tác liên kết với doanh nghiệp. Dự kiến phát triển 31.000 ha cây dược liệu gắn liền với yếu tố sinh thái của từng địa phương, tập trung mạnh vào các xã có diện tích rừng tự nhiên lớn và độ tàn che thích hợp:

Vùng trọng điểm Bắc và Đông Bắc Gia Lai: Xã Đăk Rong, xã Kbang, xã Kông Bơ La: Định hướng là vùng hạt nhân lớn nhất tỉnh với quy mô 11.000 ha. ưu tiên phát triển chuỗi giá trị: Sa nhân tím, Sâm Ngọc Linh, Lan kim tuyến, Sâm cau, Sâm đá, Mật nhân, Đẳng sâm Việt Nam, các loài nấm dược liệu (Nấm cổ cò, Nấm lim xanh, Nấm ngọc cẩu). Xã Đak Sơmei, xã Krong, xã Sơn Lang và khu vực lân cận: Quy hoạch tổng diện tích hơn 10.000 ha. Tập trung trồng các loài có giá trị kinh tế đặc biệt như Sâm Ngọc Linh, Thất diệp nhất chi hoa (Bảy lá một hoa), Lan kim tuyến, Hà thủ ô đỏ, Đương quy, Ba kích và Cốt toái bổ.

Xã Vĩnh Sơn, xã Vĩnh Thạnh, xã Phù Mỹ Tây và xã An Toàn: Phát triển diện tích 5.100 ha nhằm bảo tồn các loài bản địa có lợi thế riêng như: Nghệ đen, Sa nhân tím, Hoàng đằng, Đinh lăng, Giảo cổ lam, Quế, Đẳng sâm và Chè búp, Trà dung (Syplocos racemosa Roxb), chè dây (Ampelopsis cantoniensis Hook. et Arn).

Vùng phát triển kinh tế dược liệu phía Tây: Xã Ayun, xã AL Bá, xã Bờ Ngoong, xã Pờ Tó và xã Ia Ly: Quy hoạch tổng diện tích 4.400 ha. Tập trung phát triển các nhóm loài: Nấm Linh chi, Hà thủ ô đỏ, Đẳng sâm Việt Nam, Vàng đắng, Lan kim tuyến và Nghệ dược liệu. Xã Biển Hồ, xã Gào và phường Diên Hồng, phường Hội Phú: Trồng xen tỉ lệ nhỏ thích hợp khoảng 500 ha các loài ngắn ngày phục vụ sơ chế tại chỗ và kết hợp mô hình du lịch sinh thái điều dưỡng (chủ đạo là Nấm Linh chi, Hà thủ ô đỏ, Đẳng sâm, sả, gừng).

Tỉnh tổ chức rà soát, đánh giá, xác định cụ thể về diện tích các khu vực có điều kiện phù hợp để gây trồng, phát triển cây dược liệu để phát triển vùng nguyên liệu và thu hút các nhà đầu tư theo quy định của pháp luật, như: Diện tích trồng cây dược liệu dưới tán rừng và trồng trên đất rừng (như cây gỗ) của chủ rừng là tổ chức (ban quản lý rừng, công ty lâm nghiệp.); chủ rừng và hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng.

Gia Lai sử dụng dữ liệu ảnh vệ tinh kết hợp hệ thống GIS để bóc tách hiện trạng, lập bản đồ số hóa vùng quy hoạch 31.000 ha chi tiết đến từng tiểu khu, xã và chủ rừng; tích hợp mã số vùng trồng để quản lý trực tuyến. Khoanh vùng bảo tồn các quần thể dược liệu hoang dại nguy cấp tại lõi Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh; xây dựng vườn thực vật lưu giữ nguồn gen quý tại vùng đệm phục vụ nghiên cứu và nhân giống. Sưu tầm, tư liệu hóa các bài thuốc cổ truyền của cộng đồng dân tộc thiểu số; hình thành Trung tâm Bảo tồn tri thức y học cổ truyền và xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng cho người dân khi thương mại hóa tri thức bản địa./.

Nguồn: Bảo tồn, phát triển cây dược liệu trước nguy cơ suy giảm