Khủng hoảng ở Iran đã khiến giá xăng, dầu diesel, nhiên liệu hàng không và điện tăng mạnh trong khu vực ASEAN. Một số nước tăng sử dụng than và duy trì hoặc mở rộng trợ cấp nhiên liệu. Ảnh hưởng cũng lan sang nền kinh tế khiến hoạt động vận tải đình trệ hay nhiều nhà máy bị đóng cửa...

Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng Iran chỉ là biểu hiện của một vấn đề lớn hơn: ngoại giao mang tính giao dịch, trong đó các nước ưu tiên lợi ích chiến lược ngắn hạn thay vì hợp tác dài hạn. Điều này có thể khiến quá trình chuyển đổi năng lượng của Đông Nam Á phụ thuộc nhiều hơn vào vốn, công nghệ và chuỗi cung ứng bên ngoài, đồng thời làm tăng chi phí và rủi ro.

ASEAN cần tăng khả năng tự chủ về năng lượng

Theo báo cáo tại hội nghị, ASEAN không thể kiểm soát những biến động địa chính trị bên ngoài, nhưng có thể tăng khả năng chống chịu bằng cách hội nhập sâu hơn về năng lượng, trong khi vẫn giữ quyền quyết định của từng quốc gia.

Tại hội nghị, các đại biểu cho rằng cần 3 ưu tiên chính. Thứ nhất, biến Hiệp định An ninh Dầu mỏ ASEAN (APSA) thành cơ chế ứng phó khủng hoảng thực tế. APSA cho phép các nước hỗ trợ nhau về dầu thô và sản phẩm dầu khi xảy ra thiếu hụt nghiêm trọng. Tuy nhiên, việc triển khai còn hạn chế vì APSA mang tính tự nguyện và không ràng buộc.

ASEAN nên xây dựng trước các quy trình chung về: Chia sẻ dữ liệu và thông báo khẩn cấp; Đánh giá mức thiếu hụt dầu trong khu vực; Phân bổ hoặc chuyển hướng nguồn cung đến những nước chịu ảnh hưởng nặng nhất. Nhờ đó, ASEAN có thể phản ứng nhanh hơn khi xảy ra cú sốc nguồn cung và giảm phụ thuộc vào các thỏa thuận song phương tạm thời.

Thứ hai, ASEAN cần xem Lưới điện ASEAN (APG) không chỉ là công cụ giảm phát thải mà còn là một cơ chế tăng cường an ninh năng lượng. Một thị trường điện liên kết tốt hơn sẽ cho phép các nước hỗ trợ nhau khi xảy ra khủng hoảng và giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu. Hiện việc mua bán điện đa phương vẫn gặp khó khăn do khác biệt về quy định và cấu trúc thị trường.

Các đại biểu cũng cho rằng ASEAN nên xây dựng các quy tắc chung về: Phí truyền tải điện; Giao dịch điện xuyên biên giới và giao dịch khẩn cấp; Chia sẻ dữ liệu; Tiêu chuẩn độ tin cậy của lưới điện; Giải quyết tranh chấp.

Điều này không có nghĩa ASEAN phải thành lập một cơ quan có quyền kiểm soát nguồn năng lượng của các nước. Mục tiêu là tạo ra các cơ chế đủ hiệu quả để quản lý thương mại điện xuyên biên giới.

Thứ ba, tăng sức thu hút trong lĩnh vực khoáng sản quan trọng. Đông Nam Á có nguồn khoáng sản lớn, nhưng vẫn phụ thuộc vào vốn, công nghệ và thị trường bên ngoài. Cạnh tranh giữa các nước trong khu vực để thu hút đầu tư cũng khiến việc xây dựng chuỗi cung ứng khoáng sản chung trở nên khó khăn.

ASEAN nên phối hợp để thống nhất các ưu tiên khi hợp tác với đối tác bên ngoài, chẳng hạn: Chế biến sâu; Chuyển giao công nghệ; Tiêu chuẩn môi trường và xã hội; Đa dạng hóa nguồn vốn và thị trường. ASEAN+3 có thể hỗ trợ phối hợp với Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc.

Cách tiếp cận chung có thể giúp ASEAN có sức mặc cả lớn hơn và bảo đảm đầu tư nước ngoài phục vụ các ưu tiên của khu vực.

Theo lập luận của báo cáo, bài học lớn từ cuộc khủng hoảng ở Iran không chỉ nằm ở vấn đề Iran, mà ở khả năng chống chịu của hệ thống năng lượng Đông Nam Á trước những biến động địa chính trị.

ASEAN khó kiểm soát các áp lực bên ngoài, nhưng có thể giảm mức độ dễ tổn thương bằng cách: Hội nhập sâu hơn về dầu mỏ và điện; Tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc nguồn cung; Phối hợp tốt hơn trong quan hệ với các cường quốc và nhà đầu tư bên ngoài.

Nguồn:Đông Nam Á tìm lời giải cho bài toán an ninh năng lượng