Một dòng hàng qua cảng có thể tạo ra cả chuỗi giá trị

Với hơn 3.260 km bờ biển, vùng biển rộng trên 1 triệu km² và vị trí trên các tuyến hàng hải quốc tế, Việt Nam có những điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế biển. Tuy nhiên, lợi thế về vị trí chỉ thực sự trở thành năng lực cạnh tranh khi được chuyển hóa thành năng lực sản xuất, công nghệ và dịch vụ.

Nghị quyết 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những nền tảng quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế biển.

Hoạt động tại cảng biển có thể mở rộng dư địa cho đóng tàu, cơ khí, logistics, thiết bị và các dịch vụ kỹ thuật, nếu các mắt xích trong chuỗi hàng hải được kết nối đồng bộ.

Đặc điểm của công nghiệp hàng hải là khả năng tạo ra nhu cầu liên kết rất rộng. Một dự án đóng mới tàu không chỉ cần nhà máy đóng tàu mà còn sử dụng sản phẩm của ngành thép, cơ khí, điện, điện tử, thiết bị hàng hải, tự động hóa và nhiều dịch vụ kỹ thuật chuyên ngành.

Tương tự, một đội tàu phát triển sẽ tạo ra nhu cầu thường xuyên đối với bảo dưỡng, sửa chữa, cung ứng vật tư, logistics và dịch vụ cảng. Nếu những nhu cầu này ngày càng được đáp ứng bởi doanh nghiệp trong nước, giá trị tạo ra từ hoạt động hàng hải sẽ được lan tỏa rộng hơn thay vì tập trung chủ yếu ở khâu vận tải và khai thác cảng.

Đây cũng là hướng được thể hiện trong điều chỉnh Quy hoạch tổng thể kết cấu hạ tầng hàng hải thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 tại Quyết định 1061/QĐ-BXD ngày 29/6/2026. Quy hoạch không chỉ cập nhật hệ thống khu bến mà còn định hướng hình thành các khu công nghiệp tàu thủy tập trung tại ba miền, gắn hoạt động đóng mới, sửa chữa tàu với công nghiệp phụ trợ.

Tại khu bến Văn Úc của Hải Phòng, quy hoạch định hướng hình thành khu công nghiệp tàu thủy tập trung ở bờ phải sông Văn Úc ra đến biển, với các hoạt động đóng mới, sửa chữa tàu thuyền, phá dỡ tàu cũ và phát triển công nghiệp phụ trợ. Ở phía Nam, quy hoạch cũng định hướng khu công nghiệp tàu thủy tập trung tại Nhơn Trạch, gắn với đóng mới, sửa chữa tàu thuyền, phá dỡ tàu cũ và công nghiệp phụ trợ.

Việc bố trí các mắt xích gần nhau có ý nghĩa lớn hơn chuyện rút ngắn khoảng cách vận chuyển. Khi doanh nghiệp đóng tàu, cơ khí, thiết bị, logistics và dịch vụ kỹ thuật cùng nằm trong một không gian phát triển, khả năng hình thành chuỗi cung ứng ổn định và chuyên môn hóa sản xuất sẽ cao hơn. Đây cũng là điều kiện để tạo thị trường cho các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ trong nước.

Hạ tầng cảng phải đi cùng năng lực công nghiệp

Quy hoạch mới tiếp tục mở rộng không gian cho các khu bến cửa ngõ, trung chuyển quốc tế và các khu bến gắn với vùng sản xuất. Trong đó, Cần Giờ, Liên Chiểu và Nam Đồ Sơn được xác định trong định hướng phát triển hệ thống cảng biển.

Những dự án hạ tầng quy mô lớn có thể tạo thêm dư địa cho logistics, vận tải và dịch vụ hàng hải. Tuy nhiên, nếu thiết bị, phương tiện, dịch vụ kỹ thuật và nhiều sản phẩm công nghiệp phục vụ chuỗi hàng hải vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn cung bên ngoài, khả năng giữ lại giá trị trong nước sẽ bị giới hạn.

Vì vậy, bài toán tiếp theo không chỉ là xây dựng cảng có công suất lớn mà phải kết nối được cảng biển với đội tàu, công nghiệp đóng tàu, cơ khí, logistics và doanh nghiệp công nghệ. Chính sách phát triển đội tàu cũng cần được đặt trong mối liên hệ với năng lực đóng mới, sửa chữa trong nước, trong khi các cụm công nghiệp cần tạo điều kiện để doanh nghiệp phụ trợ tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.

Công nghệ sẽ là một trong những yếu tố quyết định chiều sâu của hệ sinh thái này. Thiết kế số, tự động hóa, vật liệu mới, công nghệ xanh và quản trị dữ liệu đang mở ra khả năng nâng năng suất, giảm chi phí và cải thiện chất lượng sản phẩm, dịch vụ hàng hải. Khi hàm lượng công nghệ tăng lên, doanh nghiệp có thêm cơ hội dịch chuyển từ cung ứng những khâu đơn giản sang những phân đoạn có giá trị gia tăng cao hơn.

Cùng với đó, nhân lực kỹ thuật là mắt xích không thể thiếu. Đóng tàu, sửa chữa tàu, vận hành cảng hay cung cấp dịch vụ kỹ thuật đều đòi hỏi lao động có kỹ năng chuyên sâu. Do đó, liên kết giữa doanh nghiệp, cơ sở đào tạo và viện nghiên cứu cần được triển khai song song với đầu tư hạ tầng và phát triển công nghiệp hỗ trợ.

Về dài hạn, hiệu quả của công nghiệp hàng hải không nên chỉ nhìn vào số lượng tàu đóng mới hay công suất khai thác cảng. Khả năng tạo giá trị trong nước, mức độ tham gia của doanh nghiệp nội địa,năng lực công nghiệp hỗ trợ, chi phí logistics, chất lượng việc làm và khả năng tham gia chuỗi cung ứng quốc tế mới phản ánh rõ hơn chiều sâu của kinh tế biển.

Nếu kết nối được các mắt xích này,mỗi dòng hàng qua cảng sẽ không chỉ tạo ra hoạt động vận tải mà còn kéo theo đơn hàng cho sản xuất, cơ khí, công nghệ và dịch vụ trong nước. Khi đó, biển không chỉ là không gian giao thương mà còn trở thành một phần của năng lực sản xuất quốc gia.

Nguồn:Kinh tế biển cần giữ lại nhiều hơn giá trị từ cảng