Năng lượng tái tạo tại Việt Nam đang đứng trước một giai đoạn phát triển khác so với những năm trước. Khi quy mô nguồn điện gió, điện mặt trời ngày càng lớn, bài toán đặt ra không còn chỉ là bổ sung thêm công suất, mà là làm thế nào để nguồn điện này được tích hợp vào hệ thống, tạo ra giá trị kinh tế và thu hút dòng vốn dài hạn.

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực cho thấy định hướng này khá rõ. Một loạt khái niệm và cơ chế mới được bổ sung, trong đó đáng chú ý là Chứng chỉ năng lượng tái tạo (REC), hệ thống lưu trữ điện, cơ chế chia sẻ rủi ro, giá công suất, giá điện năng và mức lợi nhuận hợp lý.

Từ bán điện sang tạo thêm giá trị từ “điện sạch”

Một trong những điểm đáng chú ý nhất của dự thảo là lần đầu tiên thị trường REC được thiết kế tương đối cụ thể ngay trong Luật Điện lực. Dự thảo định nghĩa REC là chứng nhận điện tử xác nhận thuộc tính năng lượng tái tạo của 1 MWh điện được sản xuất từ nguồn điện năng lượng tái tạo.

Không dừng ở việc đưa ra khái niệm, dự thảo xác lập nguyên tắc thị trường REC theo hướng công khai, minh bạch, cạnh tranh và phù hợp với cơ chế thị trường. REC có thể được giao dịch, chuyển nhượng và sử dụng độc lập với hoạt động mua bán điện; Không dừng ở việc đưa ra khái niệm, dự thảo xác lập nguyên tắc thị trường REC theo hướng công khai, minh bạch, cạnh tranh và phù hợp với cơ chế thị trường. REC có thể được giao dịch, chuyển nhượng và sử dụng độc lập với hoạt động mua bán điện; một chứng chỉ chỉ được sử dụng một lần để xác nhận thuộc tính năng lượng tái tạo. Đáng chú ý, giá giao dịch REC được xác định theo cơ chế thị trường và chứng chỉ được định hướng công nhận, liên thông với thị trường quốc tế theo điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên hoặc theo quy định của Chính phủ.

Điều này có thể tạo thêm một lớp giá trị cho nguồn điện tái tạo. Một MWh điện sạch không chỉ được nhìn nhận ở lượng điện năng phát lên hệ thống, mà còn có thể gắn với thuộc tính năng lượng tái tạo được xác nhận bằng một chứng chỉ có thể giao dịch.

Để thị trường này vận hành, dự thảo giao Chính phủ quy định lộ trình phát triển thị trường REC, các hình thức giao dịch, trình tự đăng ký, chứng nhận, phát hành, chuyển nhượng, sử dụng và hủy chứng chỉ; đồng thời quy định cơ chế quản lý, giám sát thị trường.

Như vậy, nếu được luật hóa, REC có thể trở thành một cấu phần mới trong bài toán tài chính của các dự án năng lượng tái tạo, thay vì nguồn thu của dự án chỉ phụ thuộc vào sản lượng điện và giá bán điện.

Một thay đổi khác cho thấy cách tiếp cận của dự thảo đang dịch chuyển từ “phát triển nguồn” sang “phát triển hệ thống” là việc đưa hệ thống lưu trữ điện vào nhiều quy định của Luật Điện lực.

Dự thảo định nghĩa hệ thống lưu trữ điện là hệ thống công trình, thiết bị có chức năng tích trữ điện năng, phát điện trở lại hệ thống hoặc cung cấp các dịch vụ phụ trợ và dịch vụ khác phục vụ vận hành hệ thống điện. Tổ chức, cá nhân được đầu tư hệ thống lưu trữ kết hợp với dự án nguồn điện theo quy định của Chính phủ. Đồng thời, nhà đầu tư có thể phát triển điện gió, điện mặt trời để sản xuất hydrogen xanh, amoniac xanh.

Một trong những điểm có thể tạo tác động trực tiếp đến quyết định đầu tư là cách dự thảo đặt vấn đề về giá điện và khả năng thu hồi vốn.

Dự thảo bổ sung cơ chế giá điện hoặc cơ chế thanh toán phù hợp đối với nhiều loại hình có đặc điểm đầu tư và vận hành đặc thù, trong đó có điện gió ngoài khơi, hệ thống lưu trữ điện và các dự án điện lực đặc thù, nhằm bảo đảm khả năng thu hồi vốn đầu tư và huy động vốn cho phát triển điện lực.

Đối với giá điện, dự thảo xác định giá phải phản ánh đầy đủ chi phí sản xuất, kinh doanh điện hợp lý, hợp lệ; tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế thu hồi chi phí đầu tư, chi phí tài chính, chi phí vận hành hợp lý và có mức lợi nhuận phù hợp với mức độ rủi ro của từng loại dự án. Giá điện tiếp tục được hình thành theo cơ chế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước.

Cách tiếp cận này đặc biệt quan trọng đối với những dự án năng lượng tái tạo có vốn đầu tư lớn, thời gian thu hồi vốn dài và chịu nhiều biến động về thị trường, công nghệ cũng như hệ thống điện.

Dự thảo còn đưa ra khái niệm “mức lợi nhuận hợp lý”, được xác định dựa trên mức độ rủi ro của dự án, cơ cấu nguồn vốn, thời hạn đầu tư, chi phí sử dụng vốn, điều kiện thị trường và đặc điểm của từng loại hình nguồn điện, lưới điện và hệ thống lưu trữ.

Đây có thể xem là một bước tiến đáng chú ý trong cách xây dựng chính sách giá không chỉ tính chi phí, mà còn tính đến rủi ro và khả năng huy động vốn của dự án.

Thị trường điện sẽ quyết định hiệu quả của nguồn tái tạo

Một dự án năng lượng tái tạo chỉ phát huy hiệu quả khi điện sản xuất ra được hấp thụ và giao dịch trong một hệ thống điện có khả năng vận hành linh hoạt.

Bởi vậy, dự thảo đồng thời bổ sung chính sách phát triển lưới điện thông minh và quản lý nhu cầu điện; khuyến khích khách hàng tham gia các chương trình quản lý nhu cầu, tiết kiệm điện thông qua cơ chế tài chính và giá điện phù hợp.

Cùng với đó, dự thảo sửa đổi cơ chế mua bán điện trực tiếp giữa khách hàng sử dụng điện lớn, đơn vị bán lẻ điện và đơn vị phát điện; quy mô, điều kiện và trình tự tham gia sẽ do Chính phủ quy định.

Những thay đổi này mở rộng không gian cho các mô hình tiêu thụ điện sạch gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Khi doanh nghiệp có nhu cầu sử dụng điện xanh ngày càng lớn, việc hình thành cơ chế giao dịch phù hợp có thể trở thành động lực mới cho các dự án năng lượng tái tạo.

Nhìn tổng thể, các nội dung về năng lượng tái tạo trong dự thảo cho thấy chính sách đang được thiết kế theo hướng tạo ra một hệ sinh thái rộng hơn: nguồn điện tái tạo, lưu trữ, dữ liệu, REC, hydrogen xanh, amoniac xanh, mua bán điện trực tiếp và cơ chế giá.

Trong đó, một thay đổi quan trọng là Nhà nước không chỉ đặt mục tiêu ưu tiên phát triển năng lượng tái tạo mà còn bổ sung chính sách phát triển thị trường REC, đồng thời yêu cầu có cơ chế ưu đãi, hỗ trợ phù hợp với từng loại hình nguồn điện tái tạo và năng lượng mới. Dự thảo cũng đặt yêu cầu có cơ chế, chính sách đột phá phát triển điện gió ngoài khơi.

Điều này cho thấy “cuộc chơi” của năng lượng tái tạo đang được mở rộng. Câu chuyện trong giai đoạn tới không chỉ là xây thêm bao nhiêu MW điện gió, điện mặt trời, mà là nguồn điện đó được định giá như thế nào, tích hợp ra sao vào hệ thống, tạo ra những giá trị mới nào và có đủ hấp dẫn để dòng vốn dài hạn tham gia hay không.

Nguồn:Năng lượng tái tạo bước vào "cuộc chơi" mới: Luật Điện lực sẽ mở đường như thế nào?