Được UNESCO công nhận từ năm 2010, Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn trải dài qua 23 xã, là nơi lưu giữ những tầng địa chất có niên đại hơn 500 triệu năm, minh chứng sống động cho lịch sử hình thành và phát triển của vỏ Trái đất. Hệ thống karst độc đáo, các di chỉ cổ sinh vật, hang động, hóa thạch quý hiếm và các lớp trầm tích được chồng xếp qua hàng trăm triệu năm đã tạo nên một “bảo tàng địa chất ngoài trời” sống động.

Theo đánh giá của Tiểu ban chuyên môn Ủy ban UNESCO Việt Nam về Công viên địa chất, giá trị đặc biệt của Cao nguyên đá Đồng Văn nằm ở những tầng đá cổ, cảnh quan địa chất và còn giữ được “mối liên kết sống” giữa thiên nhiên với đời sống cộng đồng. Khi người dân có thể sống từ di sản, tự hào với văn hóa của mình và chủ động gìn giữ, đó mới là nền tảng bền vững nhất để giữ vững danh hiệu toàn cầu.

Cao nguyên đá Đồng Văn được coi là một “bảo tàng địa chất ngoài trời” sống động.

Tại khu vực Cao nguyên đá Đồng Văn còn có hai khu bảo tồn thiên nhiên là Khu bảo tồn thiên nhiên Du Già và Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Khau Ca. Hai khu bảo tồn này phong phú về các loài động, thực vật như cây lá kim, sơn dương phương Nam (một loài dê núi đơn độc) và nhiều loài chim bản địa.

Theo kết quả điều tra về đa dạng sinh học cho thấy, hệ động thực vật rất phong phú, bao gồm 289 loài thực vật bậc cao, thuộc 83 họ; hệ động vật trên núi đá vôi với 171 loài trong 73 họ và 24 bộ. Có 27 loài gồm 17 loài thú, 2 loài chim và 8 loài bò sát là những động vật quý hiếm được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam. Trong đó có loài voọc mũi hếch. Voọc mũi hếch là một trong năm loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam.

Cao nguyên đá Đồng Văn còn là không gian văn hóa đặc hữu, nơi 17 dân tộc chung sống và tạo nên hệ giá trị văn hóa đa tầng, sâu sắc. Kiến trúc bản địa, lễ nghi, tri thức dân gian, âm nhạc, ngôn ngữ và nghề thủ công truyền thống hợp thành những biểu đạt văn hóa đặc trưng của từng cộng đồng.

Từ một miền đá khó khăn, ít được biết đến, Cao nguyên đá Đồng Văn đã khởi sắc, phát triển, trở thành điểm đến du lịch hấp dẫn trong nước và quốc tế. Các điểm di sản, giá trị văn hóa được xây dựng trở thành các sản phẩm, điểm du lịch đa dạng, độc đáo, điển hình như Cột cờ Lũng Cú, Di tích Nhà Vương, Phố Cổ Đồng Văn, Hẻm Tu Sản, Đèo Mã Pì Lèng; Lễ hội khèn Mông, Chợ phong lưu Khâu Vai; Làng Văn hóa Dân tộc Nặm Đăm, Pả Vi, Lô Lô Chải...và nhiều sản phẩm ẩm thực, nông sản tự nhiên, đặc trưng, hấp dẫn.

Vùng Cao nguyên đá Đồng Văn hiện có 7 làng văn hóa du lịch cộng đồng với gần 700 homestay. Giai đoạn 2021 - 2025, lượng khách du lịch đến Cao nguyên đá tăng từ 900 nghìn lượt lên gần 3,5 triệu lượt mỗi năm. Cùng với đó, tỷ lệ giảm nghèo tại các địa phương đạt trên 6%/năm, cao hơn từ 1 - 2% so với mức giảm nghèo bình quân chung của tỉnh. Sự phát triển mạnh mẽ của du lịch tạo ra nhiều cơ hội, cũng đồng thời đặt ra không ít áp lực đối với công tác bảo tồn.

Trước kỳ tái đánh giá lần thứ IV của UNESCO trong năm 2026, việc giữ gìn cảnh quan, bảo vệ môi trường sinh thái, hạn chế tác động từ phát triển đang trở thành bài toán lớn trong gìn giữ di sản của di sản của địa phương. Thực tế cho thấy, Cao nguyên đá đối mặt với không ít áp lực về môi trường, quy hoạch và bảo tồn không gian văn hóa. Tại một số điểm du lịch, cơ sở lưu trú và homestay, hệ thống thu gom, xử lý rác, nước thải chưa được đầu tư đồng bộ...

Giữ vững danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu không chỉ là câu chuyện về hạ tầng hay du lịch, mà còn là yêu cầu gìn giữ bản sắc văn hóa, cảnh quan và vai trò chủ thể của cộng đồng. UBND tỉnh đã ban hành Quy chế quản lý, bảo vệ và phát triển Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn. Quy chế được xây dựng trên cơ sở tuân thủ các quy định của pháp luật Việt Nam và các tiêu chí, khuyến nghị của UNESCO, tạo hành lang pháp lý quan trọng cho công tác bảo tồn di sản gắn với phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Theo quy chế, Công viên địa chất được phân thành ba vùng chức năng gồm vùng lõi, vùng đệm và vùng phát triển bền vững nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Trong đó tại vùng lõi ao gồm các khu bảo tồn thiên nhiên nằm trong vùng Công viên địa chất (phân khu chức năng của các khu bảo tồn thiên nhiên thực hiện theo quy định của pháp luật về đa dạng sinh học, lâm nghiệp, thủy sản); khu vực bảo vệ I của các di tích lịch sử - văn hoá, danh lam thắng cảnh, di sản văn hoá đã được xếp hạng vùng di sản cần bảo vệ nghiêm ngặt (vùng có đường bao quanh màu đỏ) trong Báo cáo khoa học về điều tra khảo sát, khoanh vùng ranh giới di sản Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn năm 2014;

Khu vực có các giá trị cốt lõi cần phải được bảo vệ nguyên vẹn, giữ được nét nguyên sơ của tự nhiên của Công viên địa chất là những khu vực được khoanh vùng bảo vệ ở cấp độ cao nhất, bảo tồn tại chỗ và giữ gìn nguyên trạng các giá trị di sản của Công viên địa chất; nghiêm cấm mọi hoạt động làm thay đổi, phá vỡ cảnh quan và các yếu tố gốc cấu thành di sản.

Hoạt động phát triển du lịch bảo đảm nguyên tắc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và cảnh quan môi trường.

Theo địa phương này, cần tổ chức điều tra, nghiên cứu, sưu tầm, kiểm kê, phân loại và đánh giá các giá trị di sản trong phạm vi Công viên địa chất; lập, cập nhật danh mục các điểm di sản địa chất, di sản văn hóa, di sản tự nhiên; xác định các điểm di sản có nguy cơ bị xâm hại theo thứ tự ưu tiên để xây dựng phương án quản lý, bảo vệ.

Xây dựng và triển khai kế hoạch bảo vệ, tu bổ, tôn tạo và phục hồi các điểm di sản, trong đó xác định rõ danh mục công việc, nguồn lực thực hiện, kinh phí và lộ trình phù hợp; việc tu bổ, tôn tạo, phục hồi di sản phải bảo đảm tính khoa học, tính nguyên gốc, không làm biến dạng hoặc suy giảm giá trị di sản và phải được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt theo quy định của pháp luật.

Việc xây dựng, phê duyệt và triển khai các đề án, dự án, chương trình, kế hoạch phát triển trong phạm vi Công viên địa chất phải tuân thủ nguyên tắc “Phát triển để bảo tồn, bảo tồn để phát triển”; phù hợp với các tiêu chí, quy định của Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu UNESCO và các quy hoạch, kế hoạch đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt; bảo đảm không ảnh hưởng tiêu cực đến các giá trị di sản nổi bật toàn cầu của Công viên địa chất.

Tuyên Quang khuyến khích thu hút đầu tư và phát triển các hoạt động du lịch địa chất, du lịch sinh thái, du lịch văn hóa gắn với giáo dục di sản; bảo đảm việc khai thác, sử dụng di sản có kiểm soát, không vượt quá sức chịu tải của môi trường và di sản, góp phần tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương; gắn với công tác quản lý, bảo vệ để phát triển bền vững các khu rừng đặc dụng trong phạm vi Công viên địa chất.

Theo quy định của UBND tỉnh, các công trình xây dựng của cộng đồng dân cư trong khu vực Công viên địa chất phải được thực hiện theo đúng quy định của pháp luật và các quy định có liên quan đến công tác bảo tồn di sản, bảo vệ cảnh quan thiên nhiên, môi trường sinh thái, khuyến khích xây dựng theo kiến trúc truyền thống, sử dụng vật liệu thân thiện với môi trường nhằm tăng giá trị thẩm mỹ, bảo tồn bản sắc văn hóa và bảo đảm hài hòa với cảnh quan tự nhiên; đồng thời phải có biện pháp thu gom, xử lý chất thải, kiểm soát ô nhiễm, góp phần bảo vệ môi trường sinh thái của Công viên địa chất toàn cầu.

Các tuyến, điểm tham quan, trải nghiệm phải được quản lý, khai thác phù hợp với tiêu chí của Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu; Tổ chức cho du khách tham quan, tìm hiểu, trải nghiệm các giá trị di sản địa chất, cảnh quan, sinh thái và văn hóa bản địa theo đúng các tuyến, điểm đã được công bố; Việc khai thác, sử dụng tài nguyên và giá trị di sản phải hợp lý, gắn với bảo tồn và phát triển bền vững, không làm thay đổi, phá vỡ cảnh quan và các yếu tố gốc cấu thành điểm tham quan, trải nghiệm, thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường, thu gom, xử lý rác thải theo quy định;

Hoạt động nghiên cứu khoa học phải tuân thủ nghiêm các nguyên tắc: Không xâm hại, không làm suy giảm các giá trị di sản địa chất, di sản văn hóa, cảnh quan và đa dạng sinh học; Không làm biến dạng, thay đổi hiện trạng di sản; không thu thập, di dời mẫu vật trái phép; bảo đảm hoàn trả hiện trạng sau khi kết thúc nghiên cứu; Không gây tác động tiêu cực đến môi trường sinh thái, cảnh quan thiên nhiên, đời sống, sinh kế, phong tục, tập quán và bản sắc văn hóa của cộng đồng dân cư trong vùng Công viên địa chất.

Khai thác hợp lý tài nguyên thiên nhiên, bảo tồn các giá trị di sản địa chất, văn hóa và tự nhiên. Tạo điều kiện cho người dân địa phương tham gia, hưởng lợi và trở thành chủ thể trong các hoạt động phát triển kinh tế, du lịch bền vững. Lồng ghép các nội dung bảo vệ môi trường; phòng, chống thiên tai, ứng phó và khắc phục hậu quả thiên tai, tai biến địa chất và tác động của biến đổi khí hậu vào công tác quy hoạch, đầu tư, xây dựng, quản lý đất đai, phát triển du lịch và các hoạt động kinh tế - xã hội trong vùng Công viên địa chất;

Việc tăng cường các giải pháp quản lý, bảo vệ và phát triển Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn nhằm góp phần gìn giữ lâu dài các giá trị địa chất, văn hóa và sinh thái đặc sắc của khu vực; đồng thời khai thác hiệu quả tiềm năng du lịch, thúc đẩy phát triển kinh tế xanh và bền vững tại tỉnh Tuyên Quang./.

Nguồn: Phát huy giá trị Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn