23 tháng Chạp hằng năm là ngày quan trọng trong đời sống văn hóa – tâm linh của người Việt. Đây là dịp người dân làm lễ tiễn ông Công – ông Táo về chầu trời, báo cáo với Ngọc Hoàng những việc đã diễn ra trong suốt một năm qua (theo truyền thuyết) và cũng là thời điểm báo hiệu Tết Nguyên đán đang cận kề.

Lễ cúng ông Công – ông Táo không đơn thuần là một nghi thức tâm linh, mà còn hàm chứa nhiều giá trị văn hóa sâu sắc. Qua nghi lễ này, người Việt gửi gắm mong ước về một năm mới bình an, thuận hòa, làm ăn hanh thông. Trong dịp này, ngoài chuẩn bị mâm cỗ cúng chu đáo, các gia đình còn mua cá chép, vàng mã để thể hiện lòng thành. Chính từ đây, tục đốt vàng mã hình thành và ăn sâu vào tâm thức người dân Việt.

Ban đầu, phong tục này đơn giản, mang ý nghĩa hiếu kính và tưởng nhớ tổ tiên. Tuy nhiên, theo thời gian, việc đốt vàng mã đã có nhiều biến tướng đáng lo ngại. Không còn là những tờ tiền giấy âm phủ đơn giản, vàng mã ngày nay được “nâng cấp” thành nhà lầu, xe hơi, điện thoại, thẻ ATM, thậm chí vé máy bay hạng thương gia,... Thị trường vàng mã ngày càng sôi động, phục vụ nhu cầu tín ngưỡng đa dạng.

Nhiều ý kiến cho rằng, việc lạm dụng đốt vàng mã không chỉ tạo ra lãng phí mà còn tiềm ẩn nhiều rủi ro, đặc biệt là nguy cơ cháy nổ và làm gia tăng ô nhiễm không khí đặc biệt là trong những ngày cuối năm. Trước thực tế trên, công tác tuyên truyền về tiết kiệm, văn minh, an toàn trong phong tục thờ cúng được đẩy mạnh, từ đây thói quen đốt vàng mã của người dân trong những ngày lễ dần thay đổi.

Ngay từ sáng sớm ngày 23 tháng Chạp người dân đã ra chợ để sửa soạn cho mâm lễ tiễn Táo quân về trời.

Dậy từ sáng sớm để chuẩn bị mâm cúng cho ngày 23 tháng Chạp, chị Bùi Thu Thủy (Khu đô thị Xa La, phường Hà Đông) chia sẻ: Một năm bận rộn đang chuẩn bị khép lại, với gia đình tôi Lễ tiễn Táo Quân về trời không chỉ là nghi thức tâm linh mà còn là dịp để gia đình nhìn lại một năm đã qua. Nếu như là 5 năm về trước, sáng sớm nay tôi sẽ mất nhiều thời gian tại các gian hàng bán vàng mã, để chuẩn bị đồ mã mà tôi nghĩ là đầy đủ nào là tiền vàng, quần áo mã, rồi nhiều đồ kèm theo...

Cũng không riêng gia đình tôi mà hầu như nhà nào cũng vậy, đến lúc hóa mã thì dưới sảnh chung cư ngùn ngụt khói bốc lên, rồi nhiều khi gió tạt mạnh là tàn tro cũng bay tứ tung. Cả một không gian mịt mù khói trong bối cảnh không khí nơi đô thị đang bị ô nhiễm, điều đó thôi thúc cư dân chúng tôi phải thay đổi... Cũng không thể bỏ hẳn được nên những năm sau này dịp ông Công ông Táo tôi chỉ mua đúng một bộ Táo quân để về hóa cho đúng lệ.

Những năm trở lại đây, trên bảng tin của Tổ dân phố số 5A, phường Ngọc Hà, thông tin cảnh báo về nguy cơ cháy nổ đặc biệt là từ hoạt động đốt vàng mã những ngày giáp Tết được dán cẩn thận để người dân nắm bắt. Không những vậy công tác tuyên truyền, vận động người dân hạn chế đốt vàng mã trong những dịp này được Tổ trưởng tổ dân phố tích cực triển khai.

Nhận thức rõ được nguy cơ này, bà Lê Thị Liên (68 tuổi) chia sẻ: Mặc dù vẫn luôn muốn giữ tục lệ truyền thống là đốt vàng mã để bày tỏ lòng thành với tổ tiên, nhưng khi mà đọc báo, xem tivi thấy nhiều vụ cháy xảy ra từ chính hoạt động này, khoảng 5 năm trở lại đây tôi đều nhắc con dâu là đơn giản việc mua sắm vàng mã trong các dịp này. Khi nhà cửa san sát nhau như này, chỉ cần xảy ra cháy nổ là rất dễ lan sang các nhà bên cạnh... Chính vì vậy tôi vẫn nói với con cháu là: Ông bà tổ tiên chứng cho lòng thành của gia đình mình là được rồi, không cần quá câu lệ lễ nghi.

Tại nhiều gian hàng bán vàng mã cũng chỉ bán chủ yếu bộ Táo quân kèm theo ít vàng mã.

Những ngày này, tại nhiều chợ truyền thống trên địa bàn thành phố, sức mua các sản phẩm vàng mã không còn sôi động như trước. Điều này có thể nhận thấy ngay ở việc trên xe của người dân chỉ còn treo đúng một bộ ông Công ông Táo, hoặc có chăng là kèm theo một tệp tiền vàng nhỏ.

Theo chị Thu Thảo (45 tuổi), chủ một tiệm bán vàng mã tại chợ Định Công cho biết: Khoảng gần chục năm về trước là thời kỳ “thịnh vượng” nhất của nghề bán vàng mã, nhất là trong dịp ông Công ông Táo như này, gia đình tôi phải huy động cả bà nội, bà ngoại lên để phụ bán hàng. Nhưng những năm trở lại đây đã khác, và nhất là năm nay cũng thấy rõ sức mua của người dân đã giảm.

Mặc dù cũng có hỏi thêm khách hàng là có mua kèm các món khác như nhà lầu, xe hơi, điện thoại, trang sức...không thì đều nhận lại là sự lắc đầu, nhiều người bảo nó cũng không cần thiết lắm, vì mình cũng đâu biết được ở dưới đấy có dùng được không. Thị trường vàng mã năm nay không còn sôi động, nhiều gia đình chỉ còn chọn bộ Táo quân loại nhỏ để hóa cho đỡ khói thay vì bộ to... đúng là suy nghĩ “trần sao, âm vậy” của mọi người cũng đơn giản hơn trước nhiều.

Nhiều mặt hàng vàng mã "hiện đại" cũng không còn thu hút người mua như trước.

Sự thay đổi không chỉ tại khu vực nội đô, mà ngay cả những vùng quê ngoại thành Hà Nội, những người dân vốn coi tục đốt vàng mã là thông lệ. Năm nay, chị Vũ Minh (54 tuổi, ở Phượng Dực) cũng đã giản tiện tối đa đồ vàng mã hóa trong ngày ông Công ông Táo. Không còn những hộp tiền vàng dày cộp, hàng chục bộ quần áo mã cho đầy đủ người thân đã khuất, 23 tháng Chạp này chậu hóa mã chỉ còn duy nhất bộ quần áo ông Công ông Táo, kèm theo một tệp tiền vàng nhỏ.

Theo chị Minh, năm nào cũng vậy cứ khoảng tầm 11h khi mọi nhà đều cúng xong mâm lễ, bắt đầu hóa vàng thì khói bốc lên nghi ngút cả xóm và nhà tôi cũng không ngoại lệ, khói tràn cả vào nhà, rồi mã bay tứ tung. Khi hóa xong, nhà nhà mang thả tro ra giếng, ra sông, thả theo luôn cả túi bóng... Ban đầu tôi cũng không nghĩ quá nhiều, nhưng sau này mới thấy thực ra cần thiết hay không là do quan niệm và suy nghĩ của chính mình. Không cần chạy theo thị trường hay suy nghĩ “trần sao âm vậy” miễn là hiện tại sống tốt với người thân, hiếu nghĩa với bố mẹ, ông bà còn sống và dạy bảo các con, cháu nên người.

Thời gian qua, cùng với việc duy trì phong tục truyền thống, người dân đã chú trọng hơn đến yếu tố văn minh, bảo vệ môi trường trong lễ tiễn Táo quân. Điều này cho thấy, giữ gìn tín ngưỡng đúng nghĩa sẽ giúp mỗi người tìm thấy sự an yên trong tâm hồn, đồng thời góp phần xây dựng một đời sống văn hóa lành mạnh, hài hòa.

Giữa những đổi thay của cuộc sống hiện đại, việc nhìn lại cách chúng ta thực hành tín ngưỡng cũng là cách để gìn giữ bản sắc, văn hóa. Việc lựa chọn lễ vật gọn nhẹ, giảm đốt vàng mã, phóng sinh cá đúng cách không chỉ góp phần giữ gìn nét đẹp văn hóa truyền thống mà còn bảo đảm an toàn, bảo vệ môi trường trong bối cảnh gia tăng ô nhiễm như hiện nay./.

Nguồn:Tết ông Công ông Táo: Thói quen đốt vàng mã giảm dần