Đầm phá Tam Giang - Cầu Hai sở hữu hệ sinh thái đa dạng với nhiều loài thủy sinh, chim nước và thảm thực vật đặc trưng, đồng thời cung cấp nguồn sinh kế quan trọng cho nghìn hộ dân đánh bắt và nuôi trồng thủy sản. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, hệ sinh thái đang chịu áp lực lớn từ ô nhiễm môi trường, khai thác, biến đổi khí hậu và sự phát triển thiếu kiểm soát của hoạt động du lịch và nuôi trồng.

Để bảo vệ khu vực này,TP.Huế đã và đang triển khai đồng bộ các giải pháp như kiểm soát nguồn thải, quy hoạch lại vùng nuôi trồng thủy sản, phục hồi rừng ngập mặn, tăng cường nghiên cứu khoa học và giám sát môi trường. Bên cạnh đó, địa phương còn nâng cao nhận thức cộng đồng trong việc thay đổi hành vi khai thác tài nguyên theo hướng bền vững, góp phần bảo tồn lâu dài hệ sinh thái quý giá này.

Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Tam Giang - Cầu Hai được thành lập tại Quyết định số 495/QĐ-UBND ngày 20-2-2020 của UBND Thừa Thiên Huế, nay là TP.Huế. Vùng đất ngập nước Tam Giang - Cầu Hai là hệ đầm phá bán khép kín lớn nhất khu vực Đông - Nam Á, là nơi có tính đa dạng sinh học cao với diện tích vùng mặt nước rộng gần 22.000ha, trải dài 68km dọc bờ biển TP. Huế.

Đây là nơi tồn tại của những thảm cỏ biển và là nơi sinh sống của nhiều loài thủy sản từ tôm, cua, hải sâm, cầu gai đến những loài cá có giá trị kinh tế cao như cá dìa, nâu, kình..., góp phần duy trì nguồn lợi thủy sản cho hàng chục ngàn ngư dân ven đầm phá. Không chỉ nuôi sống sinh vật biển, cỏ biển còn bảo vệ vùng đất mà con người đang sinh sống.

Vùng đất ngập nước Tam Giang - Cầu Hai có hệ sinh thái đa dạng, phong phú. (Ảnh: BĐ).

Bộ rễ bám chặt vào nền đáy giúp giảm năng lượng sóng, chống sạt lở và lưu giữ trầm tích, tạo thành vùng đệm tự nhiên bảo vệ đường bờ trước gió bão. Các thảm cỏ biển còn đóng vai trò như những bẫy trầm tích làm giảm độ đục của nước. Ngoài ra, thảm có biển còn là một kho chứa carbon xanh khổng lồ. Theo thống kê, dù mức độ che phủ chỉ khoảng 0,2% diện tích đáy biển trên toàn thế giới, hệ sinh thái này đóng góp từ 10 - 18% lượng carbon hữu cơ trong hệ sinh thái biển mỗi năm.

Khả năng lưu trữ carbon của cỏ biển thậm chí cao hơn 2 - 3 lần so với rừng thường xanh trên cùng đơn vị diện tích, với tốc độ hấp thụ nhanh hơn tới 35 lần so với rừng mưa nhiệt đới. Trong nghiên cứu được công bố vào năm 2024, các nhà khoa học của Viện Tài nguyên và Môi trường biển thuộc Viện Hàn lâm khoa học và Công nghệ Việt Nam đã ước tính tổng trữ lượng carbon hữu cơ của các thảm cỏ biển Việt Nam đạt hơn 878.000 tấn, tương ứng khoảng 3,2 triệu tấn CO2 hoặc 3,2 triệu tín chỉ carbon, trị giá hơn 64 triệu USD. Trong bối cảnh Việt Nam đã cam kết đạt “phát thải ròng bằng 0” (Net Zero) vào năm 2050, thảm cỏ biển với tiềm năng tạo ra tín chỉ carbon xanh cần được nhìn nhận như một nguồn lực tự nhiên quý giá, chứ không chỉ là một phần phong cảnh dưới mặt nước.

Khi thế giới ngày càng quan tâm đến các giải pháp dựa vào thiên nhiên để ứng phó biến đổi khí hậu, những thảm cỏ biển ở Tam Giang - Cầu Hai hoàn toàn có thể trở thành một phần trong chiến lược phát triển kinh tế xanh của địa phương. Giàu tiềm năng nhưng thảm cỏ biển tại TP. Huế đang có dấu hiệu suy thoái. Theo đại diện Trường Đại học (ĐH) Khoa học, ĐH Huế, diện tích thảm cỏ biển ở phá Tam Giang - Cầu Hai từng có lúc giảm từ khoảng 2.200ha (năm 1996) xuống còn 1.000ha (năm 2010).

Các nguyên nhân chủ yếu làm suy giảm diện tích thảm cỏ biển bao gồm phát triển du lịch ven biển thiếu kiểm soát, ô nhiễm từ nước thải sinh hoạt và nông nghiệp, nạo vét luồng lạch và sự mở rộng của các vùng nuôi trồng hải sản không bền vững.

Dù diện tích thảm cỏ biển đã tăng trở lại, đạt mức 2.037ha vào năm 2019, nhưng có một quãng thời gian hệ sinh thái này ít được sự quan tâm, nghiên cứu, do đó không tránh khỏi việc diện tích thảm cỏ biển ở phá Tam Giang - Cầu Hai đang có xu hướng suy giảm.

Song song đó, trữ lượng carbon của toàn bộ cỏ biển tại đầm phá đến nay vẫn chưa được định lượng đầy đủ, đồng nghĩa với việc một nguồn lợi kinh tế tiềm năng đang bị bỏ ngỏ. Do đó, đại diện Trường Đại học (ĐH) Khoa học, ĐH Huế cho rằng, TP. Huế cần xây dựng chiến lược chủ động để bảo tồn thảm cỏ biển. Trước mắt, cần xây dựng bản đồ phân vùng và đánh giá diện tích cỏ biển từng tiểu vùng, làm cơ sở để đưa ra giải pháp bảo tồn đặc thù cho từng khu vực. Đồng thời, cần định lượng tổng trữ lượng carbon lưu trữ trong cỏ biển, mở đường cho việc tiếp cận cơ chế tín chỉ carbon xanh.

Bảo tồn hệ sinh thái cũng là cách đảm bảo sinh kế cho người dân địa phương.

Tăng cường quan trắc chất lượng nước, kiểm soát các nguồn thải đổ vào đầm phá và xử lý triệt để chất thải nhựa cũng là những việc cần làm ngay. Về lâu dài, việc bảo vệ thảm cỏ biển cần được tích hợp vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội vùng ven biển, thay vì chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành môi trường.

Mô hình đồng quản lý gắn với chuyển đổi sinh kế ngư dân hoàn toàn có thể áp dụng cho các cộng đồng ven đầm phá Tam Giang - Cầu Hai, nơi nuôi trồng thủy sản đang thu hút gần 13% tổng lao động địa phương. Khi cộng đồng trở thành người bảo vệ cỏ biển, hệ sinh thái này mới thực sự được bảo tồn bền vững.

Theo thống kê, khu vực đầm phá Tam Giang - Cầu Hai có gần 1.300 loài trong đó có khoảng 41 loài quý hiếm, gồm 295 loài thực vật phù du, 50 loài thực vật bậc cao, 73 loài rong và thực vật thủy sinh (bao gồm 7 loài cỏ biển), 119 loài động vật phù du, 215 loài động vật đáy, 361 loài cá và 137 loài chim. Trong đó, có 4 loài động vật nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ bao gồm Rắn hổ chúa (Ophiophagus hannah); Rùa đầu to (Platysternon megacephalum), Vích (Chelonia mydas), Cổ rắn (Điêng điểng) (Anhinga melanogaster).

Để bảo vệ các loài thuỷ sản đặc hữu, theo Chi cục Thủy sản thành phố Huế, từ năm 2010, ngành thủy sản thành phố Huế đã tổ chức 22 khu vực bảo vệ nguồn lợi thủy sản, bảo vệ nguồn gen các loại. Từ đó đến nay, đã có nhiều loài đặc sản, đặc hữu được phục hồi, phát triển. Hiện tại, Chi cục Thủy sản thành phố Huế đang xây dựng đề án nâng cấp 22 khu bảo vệ này lên khoảng 3.000ha, chiếm 22% diện tích đầm để tạo bãi giống, bãi đẻ, tạo môi trường sống cho thủy hải sản và cũng là tạo sinh kế cho người dân.

Bảo vệ và bảo tồn hệ sinh thái đất ngập nước tại đầm phá Tam Giang - Cầu Hai là yêu cầu cấp thiết cho sự phát triển bền vững của khu vực miền Trung. Nếu không có các biện pháp quản lý hiệu quả, tình trạng suy thoái, ô nhiễm và mất cân bằng sinh thái sẽ tiếp tục gia tăng, ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn lợi thủy sản, đa dạng sinh học và đời sống của cộng đồng địa phương.

Do đó, cần đẩy mạnh các giải pháp đồng bộ như kiểm soát nguồn thải, phục hồi hệ sinh thái, bảo vệ rừng ngập mặn và hạn chế khai thác quá mức tài nguyên thiên nhiên. Đồng thời, phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn tài nguyên sẽ tạo ra mô hình kinh tế xanh để đảm bảo sinh kế cho người dân trong khu vực.

Nguồn: Bảo tồn hệ sinh thái đầm phá Tam Giang - Cầu Hai