Môi trường sống ở đô thị ngày càng bị ảnh hưởng. (Ảnh: Cổng thông tin Bộ Nông nghiệp và Môi trường)

Thách thức của sự phát triển

Báo cáo tổng quan hiện trạng môi trường quốc gia giai đoạn 2021-2025 cho thấy, áp lực đối với môi trường không khí tiếp tục gia tăng cùng với quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và gia tăng phương tiện giao thông. Điều đó cho thấy, ô nhiễm không khí không phải là vấn đề phát sinh từ một nguồn riêng lẻ mà là hệ quả tổng hợp của quá trình phát triển kinh tế-xã hội. Chất lượng không khí vì thế không chỉ là một chỉ số môi trường mà ngày càng trở thành một chỉ báo phản ánh chất lượng phát triển của đô thị và nền kinh tế.

Điều đáng chú ý là các nguồn phát thải chính gây ô nhiễm không khí hiện nay đã được nhận diện khá rõ thông qua hệ thống quan trắc, các nghiên cứu chuyên ngành và các báo cáo đánh giá môi trường.

Trước hết là giao thông đường bộ. Báo cáo hiện trạng môi trường quốc gia xác định hoạt động giao thông đường bộ tại Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh là một trong những nguyên nhân chính làm suy giảm chất lượng môi trường không khí. Đến năm 2025, cả nước có khoảng 77 triệu xe máy và gần 7 triệu ô-tô đang lưu hành; riêng số ô-tô trên 10 năm tuổi chiếm khoảng 30% tổng số phương tiện. Cùng với sự gia tăng nhanh chóng của phương tiện cơ giới, đặc biệt là các phương tiện đã qua nhiều năm sử dụng, lượng khí thải phát sinh tiếp tục tạo áp lực lớn đối với môi trường đô thị.

Bên cạnh đó là hoạt động xây dựng, sản xuất vật liệu xây dựng, các khu công nghiệp, cụm công nghiệp và các cơ sở sản xuất phân tán. Quá trình đô thị hóa nhanh cùng nhu cầu phát triển hạ tầng đã làm gia tăng đáng kể lượng bụi phát sinh từ các công trình xây dựng và hoạt động vận chuyển vật liệu.

Một nguồn phát thải khác thường bị xem nhẹ nhưng có tác động đáng kể tại nhiều địa phương là tình trạng đốt rơm rạ sau thu hoạch. Hoạt động này vẫn phát sinh khói, bụi mịn và nhiều loại khí gây ô nhiễm, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng không khí và sức khỏe cộng đồng.

Trong lĩnh vực năng lượng, mặc dù quá trình chuyển dịch năng lượng đang được thúc đẩy, nhưng nhiệt điện than vẫn giữ tỷ trọng lớn trong cơ cấu nguồn điện. Năm 2024, tại nhiều thời điểm cao điểm phụ tải, nhiệt điện than vẫn chiếm khoảng 59-70% sản lượng điện toàn hệ thống.

Có thể nói, điều thiếu hiện nay không phải là hiểu biết về nguyên nhân, mà là những giải pháp đủ mạnh để kiểm soát hiệu quả các nguồn phát thải chính.

Hoạt động đốt rơm rạ sau mỗi mùa vụ ảnh hưởng tới chất lượng không khí ở đô thị. (Ảnh: Cổng thông tin Bộ Nông nghiệp và Môi trường)

Khoảng cách giữa chính sách và thực thi

Không thể nói rằng Việt Nam thiếu cơ chế, chính sách về quản lý chất lượng không khí. Những năm qua, hệ thống pháp luật về bảo vệ môi trường liên tục được hoàn thiện; nhiều chương trình, kế hoạch quản lý chất lượng không khí đã được ban hành; mạng lưới quan trắc môi trường được mở rộng; các quy chuẩn khí thải ngày càng chặt chẽ hơn.

Đặc biệt, các quy chuẩn khí thải đối với phương tiện giao thông đường bộ đã từng bước được hoàn thiện; lộ trình kiểm soát khí thải đối với xe mô-tô, xe gắn máy tại các đô thị lớn cũng đang được triển khai.

Tuy nhiên, có thể nói khoảng cách lớn nhất hiện nay không nằm ở nhận thức hay chính sách, mà nằm ở tốc độ và hiệu quả triển khai các giải pháp trên thực tế.

Tại nhiều địa phương, việc kiểm soát đốt phụ phẩm nông nghiệp chưa thật sự hiệu quả. Hệ thống giao thông công cộng chưa đủ sức hấp dẫn để giảm đáng kể lượng phương tiện cá nhân. Việc chuyển đổi sang phương tiện xanh còn ở giai đoạn đầu. Công tác kiểm kê phát thải và quản lý tải lượng phát thải theo vùng mới đang từng bước được triển khai.

Trong khi đó, tốc độ đô thị hóa tiếp tục gia tăng. Tỷ lệ đô thị hóa của Việt Nam hiện đạt khoảng 43%, kéo theo nhu cầu phát triển hạ tầng, giao thông, xây dựng và tiêu dùng năng lượng ngày càng lớn.

Đó chính là lý do vì sao, dù đã có nhiều nỗ lực, chất lượng không khí tại một số đô thị lớn vẫn chưa có những chuyển biến rõ nét như kỳ vọng.

Một trong những hạn chế lớn hiện nay là việc quản lý ô nhiễm không khí vẫn chủ yếu được thực hiện theo từng ngành, từng lĩnh vực hoặc từng địa phương.

Trong khi đó, không khí không có ranh giới hành chính. Bụi mịn phát sinh từ khu vực này có thể tác động tới khu vực khác; khí thải từ giao thông, công nghiệp, xây dựng hay đốt sinh khối cùng tồn tại trong một không gian khí quyển chung.

Các dự thảo quy định, chính sách đang được xây dựng cũng đặt ra yêu cầu chuyển từ quản lý môi trường theo địa giới hành chính sang quản trị theo vùng, lưu vực và hệ sinh thái; tăng cường kiểm soát tổng tải lượng phát thải và ứng dụng dữ liệu trong quản lý môi trường. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với đặc điểm của ô nhiễm không khí - loại ô nhiễm không bị giới hạn bởi ranh giới hành chính.

Điều đó đòi hỏi phải xây dựng cơ sở dữ liệu phát thải đồng bộ; kiểm kê phát thải định kỳ; kiểm soát tải lượng phát thải theo khu vực; tăng cường phối hợp liên tỉnh, liên vùng; đồng thời đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo trong giám sát, dự báo và cảnh báo môi trường.

Đây cũng chính là hướng chuyển đổi từ quản lý môi trường theo cách tiếp cận truyền thống sang quản trị môi trường hiện đại dựa trên dữ liệu, công nghệ và các công cụ kinh tế.

Không khí sạch - một tiêu chí của phát triển

Chất lượng không khí không chỉ phản ánh hiệu quả quản lý môi trường mà còn phản ánh chất lượng của quá trình phát triển đô thị, giao thông, năng lượng và quản trị địa phương.

Thực tiễn trên thế giới cho thấy, những quốc gia thành công trong kiểm soát ô nhiễm không khí đều không chỉ dựa vào các biện pháp kỹ thuật mà còn dựa vào quyết tâm chính trị, cơ chế phối hợp liên ngành và sự tham gia của toàn xã hội.

Đối với Việt Nam, yêu cầu đó càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu tăng trưởng cao hơn, xanh hơn và bền vững hơn.

Không khí sạch không thể được tạo ra chỉ bằng những cảnh báo định kỳ hay những đợt cao điểm kiểm tra. Điều cần thiết hơn là một cách tiếp cận quản trị hiện đại, trong đó kiểm soát phát thải được đặt trong tổng thể quy hoạch phát triển, hạ tầng giao thông, năng lượng, xây dựng và quản lý đô thị.

Khi chất lượng không khí trở thành một tiêu chí của phát triển, những chuyển biến tích cực mới có thể được tạo ra một cách bền vững. Bảo vệ bầu không khí hôm nay không chỉ là bảo vệ môi trường sống mà còn là bảo vệ sức khỏe nhân dân, nâng cao chất lượng tăng trưởng và củng cố nền tảng cho sự phát triển bền vững của đất nước trong tương lai.

Nguồn:Cảnh báo đỏ ở bầu trời đô thị