Khi xung đột nổ ra, các chính phủ vội vã thích ứng với việc eo biển Hormuz bị phong tỏa - tuyến huyết mạch năng lượng quan trọng của châu Á. Họ buộc phải đánh đổi: Tiết kiệm điện dù có nguy cơ làm chậm hoạt động kinh doanh, ưu tiên khí đốt cho hộ gia đình dù ảnh hưởng khai thác phân bón, và sử dụng kho dự trữ năng lượng để giảm áp lực tạm thời.

Nhưng những biện pháp này được xây dựng trên giả định xung đột sẽ sớm kết thúc và dòng chảy năng lượng nhanh chóng được nối lại. Điều đó đã không xảy ra.

Khi chưa có dấu hiệu kết thúc rõ ràng, khủng hoảng nhiên liệu đang lan rộng khắp các nền kinh tế. Giá vé máy bay, cước vận tải và hóa đơn điện nước đều tăng, đe dọa tăng trưởng kinh tế. Theo Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), khoảng 8,8 triệu người có nguy cơ rơi vào nghèo đói và cuộc xung đột có thể gây thiệt hại 299 tỷ USD cho khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

“Những quốc gia có ít nguồn lực ứng phó nhất, hoặc những người tiêu dùng khó có khả năng chi trả nhất, là những người cảm nhận ảnh hưởng đầu tiên”, Samantha Gross thuộc Viện Brookings của Mỹ nhận định.

Các chính phủ châu Á xây dựng ngân sách với giả định giá dầu trung bình khoảng 70 USD/thùng. Trợ giá giúp giữ ổn định giá nhiên liệu. Nhưng xung đột đã đẩy giá dầu Brent lên khoảng 120 USD/thùng.

Các chính phủ giờ phải lựa chọn giữa việc tiếp tục trợ giá - gây áp lực nặng nề lên ngân sách - hoặc cắt trợ giá để chuyển chi phí sang người dân, điều có thể gây phản ứng xã hội, theo chuyên gia năng lượng Ahmad Rafdi Endut tại Kuala Lumpur.

Châu Á đối mặt làn sóng ảnh hưởng thứ hai

Tại Ấn Độ, việc chuyển hướng nguồn nhiên liệu sang khí đốt phục vụ nấu ăn cho khoảng 330 triệu hộ gia đình đã làm giảm nguồn cung cho các nhà máy phân bón. Giá phân bón tăng mạnh cùng cảnh báo về lượng mưa thấp trong năm El Niño đang trở thành mối lo với quốc gia xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới.

Cho tới nay, Ấn Độ vẫn dùng trợ giá để bảo vệ 1,4 tỷ dân. Nhưng hôm Chủ nhật, Thủ tướng Narendra Modi đã kêu gọi người dân mua hàng nội địa và hạn chế đi du lịch nước ngoài để tiết kiệm ngoại tệ. Ông cũng khuyến khích làm việc tại nhà, sử dụng phương tiện công cộng để giảm tiêu thụ nhiên liệu và đề nghị nông dân cắt giảm một nửa lượng phân bón sử dụng.

Philippines nhanh chóng áp dụng tuần làm việc bốn ngày để tiết kiệm nhiên liệu, đồng thời triển khai trợ cấp có mục tiêu cho các hộ nghèo. Tuy nhiên, Fitch Ratings cho biết phần lớn người dân vẫn phải trả chi phí năng lượng cao hơn, khiến hoạt động kinh doanh chậm lại tại các thành phố lớn như Manila.

Thái Lan bỏ trần giá dầu diesel chưa đầy một tháng sau khi xung đột bắt đầu do quỹ trợ giá cạn kiệt. Bangkok hiện phải cắt giảm các khoản chi khác để ứng phó giá dầu tăng trong khi vẫn cố giữ ổn định ngân sách.

Tình trạng thiếu nhiên liệu cũng buộc các quốc gia khó khăn tài chính như Pakistan và Bangladesh phải mua dầu khí theo giá thị trường hiện tại, vốn cao và biến động mạnh hơn so với các hợp đồng dài hạn. Điều này làm tăng chi phí nhập khẩu và gây thêm áp lực lên nguồn dự trữ ngoại hối vốn đã hạn chế.

Theo Endut, các chính phủ có thể duy trì trợ giá nhiên liệu bằng cách cắt giảm chi tiêu cho các lĩnh vực khác như phúc lợi xã hội, hoặc vay nợ thêm và đối mặt nguy cơ lạm phát cao hơn. Ngược lại, nếu giảm trợ giá và chuyển chi phí sang người dân, họ có nguy cơ làm cử tri bất mãn. “Khi trợ giá cạn kiệt và lạm phát bắt đầu tăng, các quốc gia có thể đối mặt với một quả bom hẹn giờ tài khóa”, ông cảnh báo.

Châu Á dễ tổn thương sẽ chưa sớm được giải tỏa áp lực

Ngay cả khi xung đột kết thúc, châu Á cũng sẽ không sớm được giảm áp lực. Theo Samantha Gross của Brookings Institution, thương mại dầu khí toàn cầu sẽ không thể phục hồi ngay lập tức và việc khởi động lại khai thác cần thời gian. Việc sửa chữa hạ tầng bị hư hại, tái vận hành các cơ sở và vận chuyển năng lượng từ Trung Đông tới thị trường tiêu thụ có thể mất nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng.

Các chuyên gia cho rằng châu Âu cũng sẽ chịu ảnh hưởng tương tự châu Á nhưng chậm khoảng bốn tuần.

Người Mỹ cũng đang chịu áp lực khi giá xăng tăng mạnh trên khắp nước Mỹ.

Tại châu Phi, chi phí năng lượng và nhập khẩu tăng cao cũng gây áp lực lên ngân sách, làm nới rộng thâm hụt và đẩy lạm phát tăng. xung đột đồng thời ảnh hưởng tiêu cực tới Mỹ Latinh và Caribe, nơi tăng trưởng kinh tế được dự báo sẽ chậm lại.

Ted Krantz, CEO công ty quản lý rủi ro chuỗi cung ứng Interos.ai, cảnh báo những gián đoạn phức tạp trong chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ tiếp tục tạo ra các ảnh hưởng rộng lớn hơn.

Cuộc khủng hoảng cũng cho thấy tầng lớp trung lưu đang phát triển của châu Á mong manh đến mức nào, theo Maria Monica Wihardja của Viện ISEAS-Yusof Ishak tại Singapore, khi nhiều người có nguy cơ tái rơi vào nghèo đói.

Bà cho rằng cú sốc năng lượng sẽ dần định hình lại các nền kinh tế Đông Nam Á, từ thị trường lao động cho tới cách các quốc gia chuẩn bị cho những cuộc khủng hoảng năng lượng trong tương lai. Các nước hiện đã bắt đầu thảo luận và triển khai các giải pháp dài hạn như đa dạng hóa nguồn cung nhiên liệu hóa thạch, phát triển điện hạt nhân và năng lượng tái tạo như điện mặt trời.

Theo ông Albert Park của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), xung đột đang khiến rủi ro địa chính trị trở thành yếu tố trung tâm trong triển vọng kinh tế Đông Nam Á và trực tiếp làm chậm tăng trưởng khu vực. “Xung đột càng kéo dài, những ảnh hưởng tiêu cực đó sẽ càng lớn”, ông nói.

Nguồn:Châu Á đối mặt nguy cơ cú sốc năng lượng thứ hai từ xung đột Iran