Lưu vực sông Ba là một trong những lưu vực sông liên tỉnh lớn nhất khu vực Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, đóng vai trò hạt nhân trong phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh lương thực, năng lượng và cân bằng sinh thái cho các tỉnh Gia Lai, Đắk Lắk. Tuy nhiên, trước tác động kép của biến đổi khí hậu cực đoan và áp lực gia tăng từ quá trình phát triển hạ tầng, an ninh nguồn nước trên lưu vực sông Ba đang đứng trước những thách thức chưa từng có.

Tổng lượng tài nguyên nước mặt trung bình năm của lưu vực đạt khoảng 11,35 tỷ m³ (chiếm 85%), cùng lượng tiềm năng nước dưới đất khoảng 2,02 tỷ m³ (chiếm 15%). Theo các nghiên cứu dự báo biến đổi khí hậu, tổng lượng dòng chảy mùa cạn trên lưu vực sông Ba có xu hướng suy giảm cực đoan từ 10% đến 30% tại các trạm thượng lưu và trung lưu. Đặc biệt, trị số dòng chảy ngày nhỏ nhất có nguy cơ giảm mạnh từ 54% đến 55% tại trạm An Khê và Củng Sơn trong các đợt El Nino kéo dài.

Trong khi đó, nhu cầu sử dụng nước toàn lưu vực dự báo sẽ gia tăng mạnh mẽ từ 2.106 triệu m³/năm (hiện trạng) lên 2.524 triệu m³/năm vào năm 2030 và đạt 3.248 triệu m³/năm vào năm 2050, gây áp lực khổng lồ lên khả năng tự cân bằng nguồn nước của lưu vực. Tổng dung tích tích trữ của 12 hồ chứa lớn, quan trọng trong lưu vực đạt khoảng 1,611 tỷ m³

Quy hoạch tổng hợp lưu vực sông Ba và vùng phụ cận đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 vừa được phê duyệt. Quy hoạch bao phủ toàn bộ lưu vực sông Ba và vùng phụ cận thuộc địa bàn Gia Lai, Đắk Lắk, được tổ chức thành 8 tiểu vùng: Thượng lưu sông Ba, An Khê - Ba Ayun, trung lưu sông Ba, hạ lưu sông Ba, Ba Ayun, Sông Hinh, Krông Năng và vùng phụ cận.

Đảm bảo an ninh nguồn nước trên các lưu vực sông là nhiệm vụ quan trọng được đẩy mạnh triển khai.

Quy hoạch tổng hợp lưu vực sông được xây dựng trên cơ sở lấy tài nguyên nước là yếu tố cốt lõi, xác định biến đổi khí hậu và nước biển dâng là xu thế tất yếu phải sống chung và chủ động thích ứng; gắn kết hiện trạng, định hướng sử dụng tài nguyên nước với tài nguyên đất, cơ cấu sử dụng đất và các tài nguyên thiên nhiên khác; là cơ sở cho việc xây dựng kế hoạch quản lý chất lượng môi trường nước mặt, kế hoạch bảo vệ nước dưới đất, kịch bản nguồn nước hằng năm và điều hòa, phân phối tài nguyên nước.

Trên lưu vực sông Ba, các nguồn nước trong vùng quy hoạch được định hướng là nguồn nước đa chức năng, phục vụ tổng hợp các mục tiêu cấp nước sinh hoạt; nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản; công nghiệp, kinh doanh, dịch vụ; thủy điện; bảo tồn hoạt động tôn giáo, tín ngưỡng và giá trị văn hóa; giao thông đường thủy; tạo cảnh quan, môi trường; phát triển du lịch; bảo vệ sự phát triển hệ sinh thái thủy sinh; bảo vệ, bảo tồn đa dạng sinh học; trữ, tiêu thoát lũ.

Trên cơ sở khả năng nguồn nước trên các tiểu vùng, lưu vực sông điều hoà, phân phối nguồn nước đảm bảo đáp ứng cho nhu cầu sử dụng nước đến năm 2030 khoảng 1,73 tỷ m3 /năm, đến năm 2050 khoảng 2,03 tỷ m3 /năm và đảm bảo yêu cầu: Trong mọi trường hợp, ưu tiên đảm bảo cấp nước cho sinh hoạt; Công bằng, hợp lý giữa các tổ chức, cá nhân khai thác, sử dụng tài nguyên nước trên lưu vực sông, giữa thượng lưu với hạ lưu; góp phần bảo đảm an ninh lương thực, an ninh năng lượng và các nhu cầu thiết yếu khác của người dân;

Không được vượt quá ngưỡng khai thác, sử dụng nguồn nước mặt, nước dưới đất trên các sông, suối, tiểu vùng, vùng. Việc điều hoà, phân phối tài nguyên nước thực hiện hằng năm dựa trên cảnh báo, dự báo về tình hình thời tiết, khí tượng thủy văn, diễn biến nguồn nước và trạng thái nguồn nước được công bố trong kịch bản nguồn nước.

Trên lưu vực sông Ba và vùng phụ cận, định hướng khai thác, sử dụng nước cho các ngành được xác định rõ. Với mục đích sinh hoạt, sản xuất và phát triển kinh tế: Nước mặt là nguồn cấp nước chính cho sinh hoạt trên lưu vực. Nguồn nước dưới đất được xác định là nguồn nước dự phòng cấp nước đối với các khu vực xã, phường An Khê, Kông Chro, Đak Pơ, Ia Pa, Ayun Pa, Phú Túc, Sơn Hòa, Tuy Hòa, Tuy An Bắc, Đồng Xuân (chi tiết tại Phụ lục VI);

Đảm bảo nguồn cấp nước ổn định, an toàn cho sinh hoạt từ sông Ba, sông Hinh, sông Kỳ Lộ, hệ thống thủy nông Đồng Cam và các sông khác có chức năng cấp nước sinh hoạt; Tăng cường khả năng cấp nước liên vùng, nghiên cứu, ưu tiên đầu tư các giải pháp công trình đảm bảo nguồn nước cấp cho sinh hoạt đối với các khu vực thiếu công trình tại tiểu vùng thượng lưu sông Ba, An Khê - Ba Ayun, Ba Ayun, trung lưu sông Ba, thượng lưu sông Kỳ Lộ thuộc vùng phụ cận; tăng tuần hoàn, tái sử dụng nước và hạn chế thất thoát trong các hoạt động sản xuất, công nghiệp, dịch vụ;

Khai thác hiệu quả các công trình cấp nước, các hồ chứa thủy lợi, thủy điện hiện có để đảm bảo nguồn nước cấp cho sinh hoạt đặc biệt đối với các hồ An Khê, Ka Nak, Ayun Hạ, Ia M’lá, Sông Hinh. Ưu tiên ổn định nguồn nước cho hệ thống thủy nông Đồng Cam để đảm bảo nguồn nước cấp cho sinh hoạt đô thị vùng hạ lưu sông Ba;

Nghiên cứu sử dụng nguồn nước từ các hồ chứa thủy lợi, thủy điện, hệ thống kênh thủy lợi; kết hợp tăng cường điều tra, đánh giá, tìm kiếm, sử dụng nguồn nước dưới đất; khuyến khích thực hiện các giải pháp tích trữ, sử dụng nước mưa, nước mặt phục vụ cấp nước sản xuất và sinh hoạt đối với các khu vực khó khăn về nguồn cấp nước.

Ưu tiên đảm bảo ổn định nguồn cấp nước từ nguồn nước mặt sông Ba, từ hệ thống thủy nông Đồng Cam và từ nguồn nước sau phát điện của nhà máy thủy điện Sông Hinh cho ngành sản xuất mang lại hiệu quả kinh tế cao tại các khu công nghiệp, khu kinh tế lớn, hành lang kinh tế có vai trò quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội nhất là các khu công nghiệp, khu kinh tế phía Đông Nam Đắk Lắk, vùng động lực phát triển gắn với đô thị Tuy Hòa - Đông Hòa thuộc vùng hạ lưu sông;

Với mục đích nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản: Giảm tỷ lệ sử dụng nước cho nông nghiệp trong cơ cấu sử dụng nước, hướng đến nông nghiệp công nghệ cao sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả; Nâng cao hiệu quả, khả năng lấy nước, giảm thiểu tối đa thất thoát nước của các công trình khai thác, sử dụng nước, trong các hệ thống thủy lợi như Ayun Hạ, Ia M’lá, hệ thống thủy nông Đồng Cam để bảo đảm cấp nước chủ động cho những vùng sản xuất nông nghiệp tập trung tại tiểu vùng Ba Ayun, trung lưu sông Ba, hạ lưu sông Ba và vùng phụ cận để giảm áp lực phụ thuộc vào việc vận hành điều tiết hệ thống hồ chứa phía thượng lưu;

Điều chỉnh thời vụ và giống cây trồng phù hợp khả năng nguồn nước, điều chỉnh thời gian lấy nước phù hợp với việc vận hành xả nước các hồ hoặc xem xét cắt, giảm diện tích nông nghiệp ở cuối kênh trong các hệ thống thủy lợi, khu vực thường xuyên bị thiếu nước hoặc không lấy được nước tại tiểu vùng thượng lưu sông Ba, An Khê - Ba Ayun, trung lưu sông Ba, Ba Ayun, Krông Năng, thượng lưu sông Kỳ Lộ thuộc vùng phụ cận.

Nghiên cứu chuyển đổi cây trồng chịu hạn, kết hợp tích trữ nước phân tán, nhỏ lẻ, giảm dần sự phụ thuộc vào nước mưa và nước dưới đất đối với khu vực đồi núi dốc, khả năng đầu tư công trình thấp, kém hiệu quả thuộc vùng An Khê - Ba Ayun, Ba Ayun; Nghiên cứu, ưu tiên giải pháp công trình để phục vụ cấp nước cho nông nghiệp gắn với quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội theo hướng tổng hợp, đa mục tiêu phù hợp với điều kiện, khả năng nguồn nước trong đó ưu tiên tại các tiểu vùng thượng lưu sông Ba, An Khê - Ba Ayun, trung lưu sông Ba, thượng lưu sông Ba Ayun thuộc tiểu vùng Ba Ayun, Krông Năng và thượng lưu sông Kỳ Lộ thuộc tiểu vùng phụ cận;

Khai thác, sử dụng nước cho nuôi trồng thủy sản phải phù hợp với khả năng nguồn nước trong hệ thống thủy lợi, sông, hồ tại các vùng nuôi thủy sản tập trung thuộc vùng hạ lưu sông Ba và vùng phụ cận; kiểm soát mặn ngọt vùng cửa sông để đảm bảo đáp ứng nguồn nước cho thủy sản; kiểm soát hoạt động nuôi trồng thủy sản để không ảnh hưởng xấu đến chức năng nguồn nước;

Nguồn nước trên lưu vực sông cần được khai thác, sử dụng hợp lý, đảm bảo đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế-xã hội tại khu vực.

Với mục đích phát thủy điện: Khai thác, sử dụng hiệu quả các hồ chứa thủy điện theo hướng bền vững, đa mục tiêu giảm lũ, phát điện, cấp nước cho hạ du, bảo vệ môi trường, đặc biệt đối với các hồ chứa có ý nghĩa quan trọng trong việc cấp nước trên lưu vực như Ka Nak, Sông Ba Hạ, Krông H’Năng và hồ Sông Hinh;

Nghiên cứu giải pháp nâng cao dung tích phòng lũ, phương án vận hành linh hoạt các hồ chứa để nâng cao hiệu quả giảm lũ cho hạ du, bảo đảm hài hòa với yêu cầu cấp nước, phát điện và an ninh năng lượng, hạn chế tối đa các tác động tiêu cực đến môi trường; Nghiên cứu bổ sung nhiệm vụ của hồ chứa thủy điện trên lưu vực để tham gia phòng, giảm lũ và cấp nước cho hạ du, góp phần đảm bảo an ninh năng lượng; Tuỳ thuộc diễn biến nguồn nước, điều chỉnh chế độ vận hành để ưu tiên cấp nước cho vùng hạ lưu sông Ba, đặc biệt cấp nước cho sinh hoạt và các nhu cầu thiết yếu

Trong điều kiện bình thường thực hiện phân phối đáp ứng nhu cầu sử dụng nước của các ngành đảm bảo tiết kiệm, hiệu quả nguồn nước. Trường hợp cần thiết phải ưu tiên nguồn nước cho hoạt động sử dụng nước cấp thiết, mang lạ giá trị kinh tế cao, thực hiện điều chỉnh chế độ khai thác của các hoạt động khai thác, sử dụng nước khác;

Khi kịch bản nguồn nước hằng năm công bố nguồn nước ở trạng thái thiếu nước hoặc thiếu nước nghiêm trọng, tuỳ theo mức độ hạn hán, thiếu nước, trên cơ sở định hướng cấp nước cho các ngành, phương án điều hòa, phân phối tài nguyên nước được thực hiện bằng một trong các biện pháp chính sau: Hạn chế phân phối tài nguyên nước cho các hoạt động sử dụng nhiều nước, chưa cấp thiết; ưu tiên cho các hoạt động sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả mang lại giá trị kinh tế cao; điều chỉnh hạn ngạch khai thác tài nguyên nước; cắt giảm diện tích nông nghiệp mà nguồn nước không đảm bảo;

Điều chỉnh linh hoạt chế độ khai thác, vận hành, tích nước của các hồ chứa lớn trong quy trình vận hành liên hồ chứa và các hồ chứa có khả năng điều tiết để đảm bảo an ninh nước cấp cho sinh hoạt và các hoạt động thiết yếu của người dân, đặc biệt ở vùng hạ lưu sông Ba;

Trường hợp dự báo, cảnh báo trên lưu vực có nguy cơ xảy ra hạn hán hoặc có cảnh báo, dự báo xuất hiện El Nino hoặc các hình thế thời tiết khác có nguy cơ gây hạn hán, thiếu nước trên lưu vực sông, trên cơ sở đảm bảo an toàn cho hạ du trong mùa lũ, trường hợp cần thiết chủ động tích nước sớm đối với các hồ chứa lớn có khả năng điều tiết trên lưu vực sông, đồng thời triển khai giải pháp sử dụng nước tiết kiệm, có phương án cắt giảm diện tích cây trồng tại những khu vực nguồn nước không đảm bảo.

Trên lưu vực sông cần kiểm soát, phòng ngừa và giảm thiểu tác động của xâm nhập mặn; khai thác sử dụng hiệu quả hợp lý nguồn nước, chủ động giải pháp sử dụng nước tại những khu vực thường xuyên bị nhiễm mặn thuộc vùng phụ cận và vùng hạ lưu sông Ba;

Nước thải sinh hoạt tại các khu đô thị, khu dân cư tập trung, nước thải của các cơ sở sản xuất có hoạt động xả nước thải phải có biện pháp và lộ trình thu gom, xử lý nước thải đạt tiêu chuẩn, quy chuẩn theo quy định, xả nước thải vào nguồn nước bảo đảm phù hợp với chức năng nguồn nước được quy định và kế hoạch quản lý chất lượng môi trường nước mặt./.

Nguồn: Đảm bảo an ninh nguồn nước trên lưu vực sông Ba và vùng phụ cận