Vì sao Iran có ảnh hưởng vượt tầm?

Giá dầu tăng và các đe dọa áp thuế mới từ Washington đang làm nổi bật vai trò của Iran trong thị trường năng lượng, quan hệ thương mại với Trung Quốc và vị trí của nước này trong cuộc cạnh tranh kinh tế giữa Washington và Bắc Kinh. Đây là những lý do chính khiến Iran thường xuyên xuất hiện trong các điểm nóng toàn cầu.

Các lệnh trừng phạt và đe dọa quân sự của Mỹ nhắm vào Iran nhanh chóng lan sang thị trường dầu, làm tăng rủi ro giá đối với các nước nhập khẩu lớn, trong đó có Trung Quốc và chính Mỹ.

Giá dầu hầu như không biến động sau khi Mỹ tấn công Venezuela và tuyên bố kế hoạch kiểm soát ngành dầu mỏ nước này. Nhưng khi biểu tình lan rộng ở Iran và Washington gia tăng giọng điệu, dầu Brent đã tăng gần 3% chỉ trong một ngày, lên 66 USD từ mức 60 USD một tuần trước.

Một phần lớn dầu mỏ vận chuyển bằng đường biển của thế giới đi qua eo biển Hormuz - tuyến đường hẹp giáp Iran, nối Vịnh Ba Tư với thị trường toàn cầu. Giá dầu luôn tính đến rủi ro việc vận chuyển có thể bị chậm hoặc bị chặn tại điểm nghẽn này, ngay cả khi chưa có gián đoạn nguồn cung trực tiếp.

Trong kịch bản xấu nhất có liên quan đến các cuộc tấn công quân sự, Capital Economics cảnh báo giá dầu có thể tăng thêm 20 USD so với mức khoảng 63 USD vào cuối ngày hôm qua. Chưa kể những lo ngại kéo dài nhiều năm về tham vọng hạt nhân của Iran.

Khoảng 30% hàng xuất khẩu của Iran được đưa sang Trung Quốc - đối tác thương mại lớn nhất của nước này. Dữ liệu hải quan Trung Quốc cho thấy năm ngoái nước này nhập hàng từ Iran trị giá khoảng 47 tỷ USD - con số không lớn với tổng thương mại của Trung Quốc, nhưng lại là mối quan hệ thương mại quan trọng nhất của Tehran, chủ yếu gồm các sản phẩm dầu mỏ và kim loại công nghiệp.

Phần lớn hoạt động này hiện do các công ty tư nhân nhỏ đảm nhận. Các tập đoàn dầu khí nhà nước lớn của Trung Quốc đã rút khỏi Iran từ năm 2022 để tránh các lệnh trừng phạt thứ cấp của Mỹ, vốn có thể hạn chế khả năng tiếp cận hệ thống ngân hàng, vận tải và tài chính Mỹ của các công ty nước ngoài.

Sự rút lui đó khiến dầu bị trừng phạt được các doanh nghiệp hoạt động ngoài hệ thống tài chính, bảo hiểm và vận tải chính thống tiếp nhận. Nhiều trong số này là các nhà buôn tư nhân Trung Quốc, từng xử lý dầu từ Venezuela và bị cáo buộc che giấu nguồn gốc hàng hóa, qua đó giúp Iran duy trì xuất khẩu trong khi hạn chế việc Trung Quốc bị ảnh hưởng trực tiếp.

Tương lai kinh tế đầy bất ổn của Iran

Những lời đe dọa của Tổng thống Trump đối với Iran đã phơi bày giới hạn của việc dùng sức ép kinh tế để gây ảnh hưởng lên chế độ nước này. Tuần trước, ông Trump tuyên bố các quốc gia giao dịch với Iran sẽ phải chịu mức thuế 25% khi giao thương với Mỹ. Tuy nhiên, ông không nói rõ thuế sẽ được áp dụng như thế nào, trong hơn 100 quốc gia có quan hệ thương mại với Iran thì nước nào sẽ bị nhắm tới, hay liệu mức thuế này có chồng lên các loại thuế hiện hành hay không.

Làm sao có thể thực thi thuế khi Iran đang sử dụng các mạng lưới vận chuyển “ngầm” và giao dịch ngoài sổ sách? Hơn nữa, các biện pháp thuế trước đây của Mỹ thường dựa trên quyền hạn kinh tế khẩn cấp, hiện đang vấp phải thách thức pháp lý - Canada cũng đang chờ phán quyết của Tòa án Tối cao - khiến việc áp dụng những biện pháp tương tự trở nên phức tạp hơn.

Dù vậy, việc siết chặt hơn nữa nền kinh tế Iran có thể đẩy nước này tới ngưỡng chịu đựng. Nhiều năm bị trừng phạt và đầu tư sụt giảm đã khiến lạm phát tăng vọt, đồng tiền mất giá, trong khi hạn hán và hạ tầng xuống cấp đẩy giá thực phẩm lên cao và làm lộ rõ tình trạng thiếu hụt. Dầu mỏ vẫn là nguồn ngoại tệ chính, nhưng các lệnh trừng phạt đã khiến xuất khẩu giảm còn khoảng một nửa so với mức năm 2018, khiến Tehran gần như không còn nhiều lựa chọn.

Bất kỳ động thái nào liên quan đến Iran cũng sẽ lan sang thị trường dầu mỏ và gây sức ép tức thì lên Trung Quốc, khách hàng lớn nhất còn lại của Iran. Căng thẳng Mỹ-Trung đã âm ỉ từ đầu thế kỷ này và càng cứng rắn hơn vào tuần trước khi Washington loại Bắc Kinh khỏi thị trường Venezuela. Hàng hóa Trung Quốc vào Mỹ đã phải chịu mức thuế cao, và Bắc Kinh đáp trả bằng cách hạn chế xuất khẩu đất hiếm.

Trong khi đó, nguy cơ hành động quân sự tại Iran làm dấy lên lo ngại rằng tình trạng bất ổn của nước này có thể trầm trọng hơn. Ông Trump chưa cho thấy dấu hiệu rút lại cam kết với những người biểu tình ở Iran rằng “sự giúp đỡ đang trên đường đến”.

Tuy nhiên, việc gia tăng sức ép bằng kinh tế hay quân sự có thể đẩy Iran sâu hơn vào khủng hoảng, làm suy giảm ảnh hưởng ngoại giao và tăng nguy cơ bất ổn lan ra ngoài biên giới.

Khó tin rằng đà tăng của thị trường chứng khoán vốn định hình năm 2025 sẽ kéo dài suốt năm nay. Nhưng theo Tim Shufelt, những người quá lo lắng nên bớt căng thẳng. Dữ liệu cho thấy thị trường giá lên hiện nay dựa nhiều vào kết quả kinh doanh của doanh nghiệp hơn là làn sóng hưng phấn kiểu cuối thập niên 1990 của nhà đầu tư.

Nguồn:Dầu khí Iran định hình thế giới như thế nào?