Kết quả điều tra, cập nhật Bộ chỉ số theo dõi, đánh giá nước sạch nông thôn năm 2025 cho thấy khu vực nông thôn của tỉnh có 110 xã với 567.954 hộ dân, trong đó có 21.317 hộ nghèo. Việc tiếp cận nước hợp vệ sinh đã đạt mức cao, nhưng tỷ lệ sử dụng nước sạch đạt Quy chuẩn còn thấp; chất lượng và tính bền vững của nhiều công trình cấp nước tập trung vẫn là vấn đề lớn cần được giải quyết trong giai đoạn tới.

Hiện trạng nước sạch theo Số liệu Bộ chỉ số nước sạch nông thôn năm 2025 thống kê theo hộ dân: Có 219.200/567.954 hộ dân nông thôn sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn, đạt 38,6%; 561.859/567.954 hộ sử dụng nước hợp vệ sinh, đạt 98,9% (các xã phía Đông tỉnh đạt 100%).

Tại khu vực phía Tây: Tổng số hộ nông thôn là 316.356 hộ, nhưng chỉ có 95.731 hộ được sử dụng nước sạch, tương ứng với 382.924 người dân sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn, đạt tỷ lệ khá thấp là 30,2%. Khu vực phía Đông: Tổng số hộ nông thôn ít hơn, ở mức 251.598 hộ, nhưng lại có tới 123.469 hộ sử dụng nước sạch, tương ứng với 493.876 người dân sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn đạt tỷ lệ là 49,1%.

Việc khai thác, vận hành hiệu quả công trình cấp nước sạch nông thôn góp phần đáp ứng nhu cầu sử dụng nước sạch cho người dân.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Gia Lai, công trình cấp nước nông thôn thiếu bền vững, tỷ lệ tiếp cận nước sạch còn thấp. Trong tổng số 428 công trình cấp nước tập trung nông thôn trên địa bàn, chỉ có 76 công trình được đánh giá là bền vững, trong khi có tới 125 công trình không còn hoạt động, tương đương gần 30% tổng số công trình đã đầu tư đang bị hư hỏng hoặc mất tác dụng.

Điều này khiến tỷ lệ hộ dân nông thôn sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn mới đạt 38,6%; riêng đối với hộ nghèo, con số này chỉ là 12,8% phản ánh rõ sự chênh lệch trong tiếp cận nước sạch giữa các nhóm dân cư, đòi hỏi sự ưu tiên có trọng điểm trong giai đoạn tới. Mô hình đầu tư phân tán, quy mô nhỏ lẻ, thiếu đơn vị quản lý vận hành chuyên nghiệp là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tỷ lệ công trình hoạt động không bền vững còn cao.

Đáng chú ý, tình trạng khai thác nước ngầm thiếu kiểm soát, nguy cơ suy giảm nguồn nước dưới đất gia tăng. Tình trạng khai thác nước dưới đất vẫn còn phổ biến, đặc biệt tại các vùng cây công nghiệp và các khu vực chưa có công trình thủy lợi cấp nước mặt. Xu thế suy giảm mực nước ngầm đã được ghi nhận tại nhiều điểm quan trắc, tác động trực tiếp và lâu dài đến tính bền vững của cả sản xuất nông nghiệp lẫn cấp nước sinh hoạt.

Nâng cao hiệu quả khai thác công trình cấp nước sạch nông thôn, Gia Lai đặt mục tiêu đến năm 2026: Phấn đấu tỷ lệ hộ dân nông thôn sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn đạt 41,5%. Giai đoạn 2027–2030: Phấn đấu tỷ lệ hộ gia đình nông thôn sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn đạt 67,5%; trong đó khu vực phía Tây đạt 55% và khu vực phía Đông đạt 80%. Đến năm 2030: Nâng tỷ lệ hộ gia đình nông thôn sử dụng nước sạch đáp ứng Quy chuẩn lên khoảng 67,5%; từng bước thu hẹp khoảng cách tiếp cận nước sạch giữa vùng đồng bằng, đô thị và vùng núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Về chỉ tiêu số dân sử dụng nước sạch: Năm 2025 tỷ lệ sử dụng nước sạch đạt 38,6% với 219.200 hộ sử dụng nước sạch tương ứng với 876.800 người dân sử dụng nước sạch. Phấn đấu đến năm 2030 tỷ lệ nước sạch đáp ứng Quy chuẩn lên khoảng 67,5% tương ứng với số hộ dân sử dụng 336.707 hộ dân (số người dân sử dụng nước sạch khoảng 1.346.830 người); đến năm 2035 phấn đấu tỷ lệ sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn đạt 73% với 449.827 hộ dân sử dụng, tương ứng với 1.799.31 người dân sử dụng nước sạch.

Các địa phương chú trọng nâng cấp hạ tầng cấp nước sạch, nâng tỷ lệ sử dụng nước sạch nông thôn.

Thời gian tới, tỉnh đầu tư có trọng điểm vào vùng thiếu hụt nghiêm trọng: Ưu tiên các dự án: nhà máy nước xã Ia Le; nâng cấp công suất cụm nhà máy Phú Thiện và Ia Pa; nâng cấp nhà máy nước Krông Pa. Đồng thời mở rộng mạng lưới đường ống và nâng cao tỷ lệ đấu nối hộ sử dụng tại các địa bàn đã có công trình nhưng chưa khai thác đủ công suất. Tuyên truyền, vận động người dân đấu nối để nâng tỷ lệ hộ dân được sử dụng nước sạch.

Chuyên nghiệp hóa mô hình quản lý vận hành: Rà soát, sắp xếp lại mô hình quản lý theo hướng chuyên nghiệp, bền vững; ưu tiên giao các công trình đủ điều kiện cho đơn vị có năng lực; khẩn trương xây dựng và thực hiện kế hoạch cấp nước an toàn cho từng công trình tập trung; kiên quyết xử lý các công trình công nghệ lạc hậu, kéo dài tình trạng kém hiệu quả hoặc ngừng hoạt động.

Kiểm soát chất lượng nước theo quy chuẩn: Thực hiện nghiêm việc kiểm tra, giám sát chất lượng nước theo QCĐP 01:2022/BĐ; tăng cường nội kiểm và ngoại kiểm; xử lý dứt điểm các công trình không bảo đảm tiêu chuẩn chất lượng nước. Hỗ trợ có mục tiêu cho các xã miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng đặc biệt khó khăn và hộ nghèo; lồng ghép mục tiêu nước sạch nông thôn với các chương trình giảm nghèo, xây dựng nông thôn mới, y tế dự phòng và bảo vệ sức khỏe cộng đồng./.

Nguồn: Gia Lai nâng cao hiệu quả khai thác công trình cấp nước sạch nông thôn