Thống kê từ Sở Nông nghiệp và Môi trường Gia Lai cho thấy hệ thống công trình thủy lợi trên địa bàn tỉnh hiện có 284 hồ chứa nước với tổng dung tích khoảng 1.453,891 triệu m3 , 486 đập dâng, 272 trạm bơm và khoảng 7.813 km kênh mương các loại. Hệ thống này không chỉ phục vụ sản xuất nông nghiệp mà còn tạo nguồn cho sinh hoạt, công nghiệp, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, phát điện và phòng, chống thiên tai.

Tại Khu vực phía Tây: Có 353 công trình, gồm 120 hồ chứa, 193 đập dâng, 40 trạm bơm; năng lực thiết kế tưới khoảng 75.911 ha, nhưng diện tích tưới thực tế chỉ đạt khoảng 53.138 ha, tương đương 70% so với thiết kế.

Nếu tính trên tổng diện tích đất sản xuất nông nghiệp/đất canh tác của khu vực, tỷ lệ tưới chủ động từ công trình thủy lợi mới đạt khoảng 8,94%; nếu tính theo diện tích gieo trồng hằng năm, bao gồm diện tích trồng 02 vụ/năm, tỷ lệ cây trồng được tưới đạt khoảng 12,5%; khoảng 85% diện tích cây trồng vẫn phụ thuộc vào nước mưa và khai thác nước ngầm.

Còn tại khu vực phía Đông, hệ thống thủy lợi phát triển với 164 hồ chứa (tổng dung tích 684 triệu m³), 293 đập dâng, 232 trạm bơm và hơn 6.000 km kênh mương. Năng lực tưới đạt trên 110.000 ha đất gieo trồng; tỷ lệ diện tích cây hằng năm được tưới đạt khoảng 92,1%, trong đó tưới bằng công trình thủy lợi kiên cố đạt khoảng 85%.

Hạ tầng thủy lợi đang là một trong những điểm nghẽn lớn nhất đối với mục tiêu phát triển nông nghiệp bền vững, giảm nghèo và ổn định sinh kế trên địa bàn tỉnh, đặc biệt tại khu vực phía Tây. Hiện nay, tỉnh đang phải đối mặt đồng thời với ba thách thức lớn về nguồn nước: thiếu nước phục vụ sản xuất, nguy cơ suy giảm nước ngầm và mất cân đối nguồn nước giữa các vùng, tất cả đều tác động trực tiếp đến dân sinh và ổn định xã hội.

Gia Lai đầu tư phát triển hạ tầng thủy lợi đáp ứng đa mục tiêu.

Dựa trên hồ sơ quy hoạch thủy lợi và phòng, chống thiên tai khu vực phía Tây tỉnh, tổng lượng thiếu hụt nguồn nước hiện trạng ước khoảng 1.234,99 triệu m³/năm. Tỷ lệ đáp ứng nhu cầu tưới từ hệ thống công trình hiện trạng tại tất cả các tiểu vùng đều ở mức rất thấp: vùng Nam Bắc An Khê chỉ đạt 1,6%; Thượng Ayun đạt 8,75%; Krông Pa đạt 8,42%; Ia Mơr – Ia Lốp đạt 10,74%; Ayun Pa đạt 13,6%; Đông Tây Pleiku đạt 14,3%

Trước tình hình trên, thời gian tới Gia Lai tiếp tục triển khai đồng bộ giải pháp nhằm phát triển thủy lợi theo hướng tổng hợp, đa mục tiêu; gắn chặt với quy hoạch phát triển kinh tế – xã hội và quy hoạch ngành, lĩnh vực; bảo đảm phục vụ đồng thời sản xuất nông nghiệp, cấp nước sinh hoạt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, phòng, chống thiên tai và bảo vệ môi trường.

Phát triển thủy lợi gắn với phân vùng nguồn nước và cơ cấu sản xuất đặc thù từng địa bàn; bảo đảm hài hòa giữa đầu tư công trình và giải pháp phi công trình, giữa lợi ích trước mắt và phát triển bền vững lâu dài. Từng bước giảm phụ thuộc vào khai thác nước ngầm; tăng cường tích trữ, điều tiết và sử dụng hiệu quả nguồn nước mặt; bảo đảm an ninh nguồn nước trong trung và dài hạn, đặc biệt đối với khu vực phía Tây tỉnh, nơi đang đối mặt với nguy cơ khan hiếm nước.

Gia Lai cũng sẽ phát triển hạ tầng thủy lợi phải gắn chặt với Kế hoạch phát triển trồng trọt đến năm 2030 của tỉnh, quy hoạch vùng sản xuất nông nghiệp và định hướng xây dựng vùng nguyên liệu tập trung; lấy hiệu quả sản xuất, nhu cầu nước theo từng nhóm cây trồng, điều kiện nguồn nước và khả năng liên kết sản xuất, chế biến, tiêu thụ làm căn cứ ưu tiên đầu tư. Đối với vùng sản xuất nông nghiệp có hiệu quả cao, có nguồn nước, tập trung ưu tiên đầu tư ngay công trình hồ, đập, kênh mương để chủ động cấp nước sản xuất.

Đối với vùng sản xuất nông nghiệp có hiệu quả nhưng không chủ động nguồn nước, nghiên cứu thực hiện các giải pháp điều hòa, chuyển nước, thu trữ nước, tưới tiên tiến, tiết kiệm nước và các giải pháp phi công trình phù hợp; đồng thời quyết liệt chuyển đổi cơ cấu cây trồng chịu hạn và điều chỉnh khung lịch thời vụ để thích ứng hiệu quả với điều kiện thực tế. hạn chế khai thác nước ngầm, chỉ khai thác nước ngầm trong ngưỡng an toàn khi thực sự cần thiết, chủ yếu phục vụ nước sinh hoạt.

Đối với vùng có đất sản xuất nông nghiệp, có nguồn nước nhưng hạ tầng thủy lợi chưa phát triển hoặc chưa đồng bộ, tập trung đầu tư công trình đầu mối, hệ thống kênh dẫn, công trình trên kênh và hạ tầng nội đồng nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng đất đai, nguồn nước, phục vụ phát triển sản xuất bền vữngkhai thác nước ngầm phải được quản lý, kiểm soát chặt chẽ theo quy hoạch tài nguyên nước và kết quả điều tra, đánh giá chuyên ngành; ưu tiên sử dụng cho cấp nước sinh hoạt, hạn chế tối đa khai thác phục vụ sản xuất nông nghiệp.

Các tổ chức khai thác công trình thủy lợi, nhất là các doanh nghiệp thủy lợi của tỉnh, phải chuyển mạnh từ quản lý thủ công, kinh nghiệm sang quản lý hiện đại, chuyên nghiệp, dựa trên dữ liệu số, bản đồ số, quan trắc tự động, dự báo nguồn nước, mô hình cân bằng nước, hệ thống hỗ trợ ra quyết định và từng bước ứng dụng trí tuệ nhân tạo để điều hành, phân phối nước, cảnh báo rủi ro, tối ưu hóa vận hành.

Tỉnh triển khai phân vùng phát triển theo không gian nguồn nước: Tổ chức phát triển thủy lợi theo không gian nguồn nước và đặc trưng từng khu vực. Ngoài phân định Đông, Tây, tiếp tục phân vùng chi tiết trong nội bộ khu vực phía Tây theo địa hình, điều kiện nguồn nước và khả năng đầu tư, làm cơ sở xác định giải pháp phù hợp cho từng tiểu vùng.

Trong đó, khu vực phía Đông: Trọng tâm là nâng cấp, hiện đại hóa hệ thống hiện có; tăng năng lực an toàn hồ chứa; kiên cố hóa kênh mương; nâng cao hiệu quả điều tiết lũ, cấp nước và tiêu thoát nước. Khu vực phía Tây: Trọng tâm là đầu tư tạo nguồn mới; hoàn thiện hệ thống kênh tưới và công trình trên kênh; phát triển cấp nước nông thôn tập trung, liên xã, bảo đảm tính bền vững.

Vùng thuận lợi về nguồn nước: Tập trung đầu tư xây dựng, nâng cấp công trình quy mô vừa và lớn, hệ thống kênh dẫn, công trình chuyển nước, đấu nối liên kết khu tưới hồ chứa nhằm tạo nguồn, tích trữ và phân phối nước ổn định. Vùng khó khăn về nguồn nước: Ưu tiên các giải pháp phi công trình: phát triển tích trữ nước quy mô nhỏ, thu trữ nước mưa, khai thác nước ngầm có kiểm soát và tiết kiệm; gắn với chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng ít nước, ưu tiên cây chịu hạn, cây lâm nghiệp và mô hình sản xuất phù hợp điều kiện thực tế.

Ưu tiên hoàn thiện hệ thống kênh tưới và công trình trên kênh, phát huy tối đa năng lực các công trình đầu mối đã có; tăng cường liên kết, điều hòa nguồn nước giữa các công trình, vùng và lưu vực. Tập trung sửa chữa, nâng cấp công trình xuống cấp; bảo đảm an toàn đập, hồ chứa và vùng hạ du; nâng cao năng lực phòng, chống thiên tai, chủ động ứng phó hạn hán, lũ và các hiện tượng thời tiết cực đoan. Đẩy mạnh áp dụng tưới tiên tiến, tiết kiệm nước; gắn với chuyển đổi cơ cấu cây trồng, mùa vụ phù hợp điều kiện nguồn nước và biến đổi khí hậu.

Tỉnh tập trung sửa chữa, nâng cấp công trình xuống cấp; bảo đảm an toàn đập, hồ chứa và vùng hạ du.

Đến năm 2030, phấn đấu diện tích canh tác được tưới chủ động toàn tỉnh tăng từ khoảng 163.138 ha hiện nay lên khoảng 221.994 ha, tăng thêm khoảng 58.856 ha, nâng tỷ lệ tưới chủ động từ 21,22% lên khoảng 28,88% diện tích đất canh tác toàn tỉnh. Trong đó, khu vực phía Tây tăng từ khoảng 53.138 ha lên khoảng 94.312 ha, tăng thêm khoảng 41.174 ha, nâng tỷ lệ tưới chủ động từ 8,94% lên khoảng 15,86%; khu vực phía Đông tăng từ khoảng 110.000 ha lên khoảng 127.682 ha.

Giai đoạn 2026 - 2030 tập trung ưu tiên đầu tư các công trình trọng điểm, cấp bách có khả năng tạo nguồn, điều tiết, mở rộng diện tích tưới và phát huy hiệu quả liên vùng; đồng thời củng cố, hiện đại hóa các hệ thống thủy lợi hiện có, bảo đảm cấp nước ổn định cho sản xuất, dân sinh và phòng, chống thiên tai. Duy trì 100% hồ chứa do các doanh nghiệp khai thác công trình thủy lợi quản lý được quan trắc mực nước, kiểm tra hiện trạng công trình thường xuyêntheo quy định; tiếp tục rà soát, điều chỉnh quy trình vận hành đối với các hồ chứa cần cập nhật.

Xử lý theo thứ tự ưu tiên các hồ chứa hư hỏng, xuống cấp, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn; trước mắt tập trung sửa chữa khẩn cấp các hồ chứa nguy cơ cao như: Ia Ring, Tân Sơn, Ia Dreh, Biển Hồ B, Ia Năng, Ia M’lah, Thạch Khê, Hòn Lập, Tân Thắng và các hồ chứa khác theo kết quả kiểm tra, rà soát của cơ quan chuyên môn.

Việc hoàn thiện hệ thống thủy lợi là một trong những điều kiện hạ tầng nền tảng để thực hiện mục tiêu phát triển trồng trọt của tỉnh, góp phần nâng giá trị sản xuất trồng trọt từ khoảng 33.320 tỷ đồng năm 2025 lên khoảng 40.265 tỷ đồng vào năm 2030, tăng khoảng 6.945 tỷ đồng, tương ứng khoảng 20,8%.

Tỉnh chú trọng nâng cao năng lực, hiệu quả quản lý, khai thác của các tổ chức khai thác công trình thủy lợi. Rà soát, củng cố tổ chức bộ máy, nhân lực quản lý, vận hành của các tổ chức khai thác công trình thủy lợi, nhất là Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Gia Lai và Công ty TNHH Khai thác công trình thủy lợi Bình Định, theo hướng tinh gọn, chuyên nghiệp, hiệu quả; đổi mới căn bản phương thức hoạt động, chuyển từ quản lý thủ công, kinh nghiệm sang quản lý hiện đại bằng kế hoạch, dữ liệu, chỉ tiêu định lượng và kết quả đầu ra.

Yêu cầu các tổ chức khai thác công trình thủy lợi đẩy mạnh ứng dụng mạnh mẽ khoa học công nghệ, chuyển đổi số và từng bước ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quản lý hồ chứa, kênh mương, vùng tưới, điều hành phân phối nước, dự báo nguồn nước, cảnh báo rủi ro và tối ưu hóa vận hành công trình; coi đây là giải pháp trọng tâm để nâng cao năng suất lao động, tiết giảm chi phí, giảm thất thoát nước, mở rộng vùng tưới có điều kiện và nâng cao chất lượng cung ứng sản phẩm, dịch vụ thủy lợi./.

Nguồn: Gia Lai phát triển hạ tầng thủy lợi đáp ứng đa mục tiêu