Theo Cục Tài nguyên nước, Việt Nam có nguồn nước mặt tương đối dồi dào với 3.450 sông, suối có chiều dài từ 10 km trở lên, tổng lượng dòng chảy hằng năm khoảng 844 tỷ m³, tập trung chủ yếu tại 13 lưu vực sông lớn. Tuy nhiên, nguồn nước các lưu vực sông phân bố không đều theo không gian và thời gian. Đáng lưu ý, 5/13 lưu vực phụ thuộc vào nguồn nước từ ngoài biên giới.

Cả nước hiện có khoảng 6.733 hồ chứa thủy lợi với tổng dung tích trữ khoảng 15,2 tỷ m3 và khoảng 705 hồ chứa thủy điện với tổng dung tích khoảng 55 tỷ m3 đang vận hành. Trong đó, chỉ 137 hồ chứa lớn (gồm thủy lợi, thủy điện) vận hành theo Quy trình vận hành liên hồ chứa trên 11 lưu vực sông với tổng dung tích khoảng 54,6 tỷ m3, dung tích hữu ích khoảng 37,2 tỷ m3.

Theo số liệu thống kê hiện trạng nguồn nước, từ tháng 5/2026, nguồn nước trên đa số các sông, suối đã bắt đầu chịu ảnh hưởng của El Nino và có xu thế thấp hơn trung bình nhiều năm. Dòng chảy giai đoạn từ tháng 6-8 đã bị ảnh hưởng rõ nét hơn, hầu hết dòng chảy trên các sông, suối thuộc 12 lưu vực sông lớn đều thấp hơn từ 10-75% so với trung bình nhiều năm (trừ lưu vực sông Hồng, dòng chính sông Mã có mức cao hơn).

Tác động từ hiện tượng El Nino khiến mực nước tại nhiều hồ chứa suy giảm.

Dự báo lượng mưa có thể thiếu hụt 10-40%, đồng thời xâm nhập mặn xuất hiện sớm và lấn sâu. Xu hướng thiếu hụt nguồn nước như hiện tại tương đồng với diễn biến nguồn nước các năm 2015 và 2019 là hai năm chịu ảnh hưởng lớn bởi trung bình nhiều năm. Tình trạng thiếu nước có thể xảy ra trên diện rộng, đặc biệt nghiêm trọng tại miền Trung, Tây Nguyên và Đông Nam Bộ.

Trong khi đó, khả năng tích nước của các hồ chứa cũng đứng trước nhiều thách thức. Phần lớn trong số 705 hồ chứa thủy điện và hơn 130 hồ thủy lợi lớn thuộc 11 quy trình vận hành liên hồ chứa có nguy cơ không đạt dung tích thiết kế. Đáng chú ý, khoảng 65% hồ chứa thủy lợi vừa và nhỏ có thể không tích đủ nước.

Theo Cục Tài nguyên nước, tại khu vực Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, khoảng 29 triệu người có nguy cơ chịu tác động bởi suy giảm nguồn nước và gia tăng xâm nhập mặn; khoảng 800.000 ha đất sản xuất có thể đối mặt với nguy cơ thiếu nước. Nhiều hồ chứa được dự báo thiếu 15-80% dung tích, qua đó tạo thêm áp lực đối với an ninh năng lượng khi thủy điện chiếm tỷ trọng đáng kể trong hệ thống điện.

Tại Duyên hải Nam Trung Bộ, mức độ dễ tổn thương được đánh giá cao do sông ngắn, dốc, khả năng trữ nước hạn chế và mùa khô kéo dài. Dòng chảy sông Kôn dự báo giảm 72,8%, sông Ba giảm 67,5% và sông Thu Bồn giảm 52,8%. Vì vậy, nguồn nước sinh hoạt, sản xuất và các khu công nghiệp ven biển có thể chịu áp lực lớn, trong khi nguy cơ xâm nhập mặn tại hạ lưu Vu Gia - Thu Bồn gia tăng.

Ở khu vực Tây Nguyên, sản xuất cây công nghiệp và cây lâu năm ngoài phạm vi cấp nước của các công trình lớn được dự báo chịu ảnh hưởng đáng kể. Tỷ lệ chủ động nguồn nước hiện chỉ khoảng 17-19%, khiến nhiều khu vực tại Gia Lai, Đắk Lắk và Lâm Đồng phụ thuộc vào ao hồ nhỏ, sông suối và nước dưới đất.

Các địa phương chủ động xây dựng phương án ứng phó với nguy cơ cao xảy ra khả năng thiếu nước (Ảnh minh họa).

Trong khi đó, tại khu vực Đông Nam Bộ có chỉ số căng thẳng nguồn nước mùa khô cao nhất cả nước do nhu cầu đô thị và công nghiệp lớn. Việc vận hành các hồ thủy điện cần được tính toán cân bằng với nhu cầu nước hạ du, nhất là khi công suất thủy điện khu vực này chiếm khoảng 13,8% toàn quốc.

Đối với đồng bằng sông Cửu Long, dù có lượng nước mặt lớn, khu vực vẫn chịu tác động từ hiện tượng EL Nino do phụ thuộc gần 95% vào nguồn nước ngoại biên từ thượng lưu Mekong. Khi hạn hán và xâm nhập mặn gia tăng, các khu vực ven biển thuộc hệ thống Nam Măng Thít, Bắc Bến Tre, Nam Bến Tre, Gò Công có thể chịu tác động mạnh.

Trước nguy cơ hạn hán, thiếu nước, lãnh đạo Cục Tài nguyên nước cho biết giải pháp trọng tâm là chủ động từ sớm, từ xa; điều hòa, phân phối tài nguyên nước theo từng lưu vực sông, không chờ đến khi xảy ra thiếu nước mới ứng phó. Trước hết, cần theo dõi chặt chẽ, cập nhật thường xuyên các bản tin dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn; đồng thời tăng cường dự báo, cảnh báo tại các khu vực có nguy cơ hạn hán, thiếu nước, đặc biệt ở miền trung, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long.

Các địa phương, đơn vị quản lý công trình cần chủ động tích nước sớm tại các hồ chứa thủy lợi, thủy điện phù hợp với điều kiện từng lưu vực sông ngay từ mùa lũ, tạo nguồn nước dự trữ để điều tiết tiết kiệm cho mùa khô năm 2027, trong đó ưu tiên cao nhất cho nhu cầu nước sinh hoạt.

Cục Tài nguyên nước sẽ sớm công bố kịch bản nguồn nước trên các lưu vực sông, làm cơ sở xây dựng và triển khai phương án phòng, chống hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn. Đồng thời, xây dựng phương án điều hòa, phân phối tài nguyên nước đối với các lưu vực sông được nhận diện có nguy cơ thiếu nước hoặc thiếu nước nghiêm trọng theo quy định của Luật Tài nguyên nước.

Cùng với đó, các địa phương cần chủ động xây dựng kế hoạch chuyển đổi cơ cấu cây trồng, mùa vụ, cắt giảm diện tích canh tác tại những khu vực có nguy cơ thiếu nước, đặc biệt là diện tích đất nông nghiệp nằm ngoài phạm vi cấp nước của các hồ chứa thủy lợi, thủy điện tại duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long.

Các cơ quan, đơn vị cũng cần điều chỉnh chế độ khai thác nước đối với các công trình ở hạ du hồ chứa thủy điện, nhằm tận dụng tối ưu nguồn nước trong trường hợp hồ thủy điện phải vận hành để bảo đảm an ninh, an toàn hệ thống điện, đồng thời phù hợp với phương án điều hòa, phân phối nguồn nước trong điều kiện hạn hán, thiếu nước do Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng.

Việc xây dựng phương án chủ động ứng phó với nguy cơ thiếu hụt nguồn nước về các hồ chứa thủy điện trong các tháng cuối năm 2026, đầu năm 2027, trong đó bao gồm phương án tích nước các hồ chứa thủy điện, phương án huy động các nguồn điện khác để dự phòng bổ sung cho nguy cơ thiếu hụt nguồn thủy điện khi phải giữ nước để điều tiết cấp nước hạ du trong mùa khô năm 2027, nhất là nước sinh hoạt ở khu vực miền Trung và Đông Nam Bộ./.

Nguồn:Giải pháp ứng phó nguy cơ thiếu hụt nguồn nước trước tác động từ El Nino