Thiên tai đang gia tăng về tần suất, cường độ và mức độ cực đoan dưới tác động của biến đổi khí hậu. Giai đoạn 2021-2025, trung bình mỗi năm Việt Nam chịu ảnh hưởng khoảng 10-12 cơn bão và áp thấp nhiệt đới trên biển Đông, cùng hàng trăm đợt mưa lớn và hiện tượng thời tiết nguy hiểm. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong 5 năm gần đây, thiên tai đã khiến hơn 1.500 người thương vong, mất tích, thiệt hại kinh tế ước tính hàng trăm nghìn tỷ đồng.

Cục Khí tượng Thủy văn cho biết hiện nay, nhiều loại hình thiên tai diễn ra trên phạm vi hẹp nhưng cường độ lớn và biến đổi nhanh như: mưa cực đoan tại đô thị, lũ quét, sạt lở đất ở miền núi, hạn hán và xâm nhập mặn tại đồng bằng sông Cửu Long. Tình trạng này làm giảm thời gian ứng phó, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao chất lượng dự báo và cảnh báo sớm.

Trước tình hình trên, nếu thông tin được cung cấp kịp thời, chính xác và đến đúng đối tượng, thiệt hại có thể giảm đáng kể. Theo các chuyên gia, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, viễn thám, mô hình dự báo số độ phân giải cao, mạng lưới cảm biến và hệ thống quan trắc tự động cho phép xử lý dữ liệu nhanh, nâng độ chính xác dự báo và hỗ trợ xây dựng kịch bản ứng phó theo từng khu vực.

Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia cho biết, việc tích hợp AI giúp cải thiện độ chính xác dự báo cường độ bão khoảng 10-20% trong ngắn hạn. Đồng thời, công nghệ cho phép nhận dạng vị trí, cường độ bão từ dữ liệu vệ tinh với độ chính xác trên 90%. Các hệ thống cảnh báo dông, lốc, mưa lớn cực ngắn đang được phát triển, có thể đưa ra cảnh báo sớm từ 30 phút đến vài giờ. Một số nền tảng giám sát lũ quét, sạt lở đất theo thời gian thực, chi tiết đến cấp xã... cũng đang được triển khai thí điểm.

Việc đưa ra cảnh báo sớm, dự báo kịp thời góp phần giảm nhẹ thiệt hại do thiên tai (Ảnh minh họa).

Để tiếp tục hỗ trợ người dân tiếp cận nhanh thông tin, nâng cao năng lực và sự chủ động phòng ngừa, ứng phó với thiên tai, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng ứng dụng “Hướng dẫn phòng, chống thiên tai” trên thiết bị di động. Các loại hình thiên tai được đề cập bao gồm bão/áp thấp nhiệt đới, lũ, ngập lụt, lũ quét, sạt lở, lốc xoáy, sét, mưa đá, nắng nóng, hạn hán, xâm nhập mặn, rét hại, sương mù – đều là những loại hình thiên tai mà Việt Nam thường xuyên hứng chịu.

Bên cạnh đó, ứng dụng cũng hướng dẫn cách phòng, chống động đất - hiện tượng tự nhiên hiếm gặp hơn nhưng có xu hướng xuất hiện gia tăng trong những năm qua, liên quan đến hoạt động của các hồ chứa thuỷ điện. Ngoài ra, ứng dụng cũng có chức năng phản ánh thiên tai, giúp người dân phản ánh tình trạng thiên tai gặp phải, đồng thời có phần tin tức- cập nhật các bản tin thiên tai mới nhất của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thuỷ văn Quốc gia và thông tin điều hành chỉ đạo.

Ứng dụng cũng có phần tham khảo mở rộng, giúp người dân có thể truy cập nhiều kênh thông tin chính thống về thiên tai như website của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thuỷ văn Quốc gia, các Đài Khí tượng Thuỷ văn ba miền, fanpage Phòng chống thiên tai, website Hệ thống giám sát thiên tai Việt Nam, website dự báo bão của các đài khí tượng uy tín trên thế giới.

Nhằm chủ động ứng phó với các tình huống thiên tai, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành Chỉ thị về công tác phòng, chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn, yêu cầu các cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp trong toàn ngành triển khai đồng bộ các giải pháp bảo đảm thông tin liên lạc, tăng cường năng lực ứng phó và đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ trong công tác phòng, chống thiên tai, tìm kiếm cứu nạn.

Một trong những nội dung trọng tâm là tăng cường nghiên cứu, ứng dụng các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, viễn thám, hệ thống thông tin địa lý WebGIS và các nền tảng số phục vụ dự báo, cảnh báo sớm, giám sát thiên tai và quản lý rủi ro. Đồng thời, đẩy mạnh xây dựng các cơ sở dữ liệu, nền tảng kết nối, chia sẻ dữ liệu về thiên tai thông qua các nền tảng tích hợp dữ liệu quốc gia, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, điều hành và hỗ trợ ra quyết định trong các tình huống khẩn cấp.

Bên cạnh đó, Bộ Khoa học và Công nghệ yêu cầu các đơn vị nghiên cứu, xây dựng các giải pháp khoa học, công nghệ và chuyển đổi số phục vụ phòng ngừa, ứng phó và khắc phục hậu quả thiên tai; thúc đẩy chuyển giao, thương mại hóa các công nghệ mới; hỗ trợ doanh nghiệp công nghệ, đặc biệt là doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo tham gia phát triển các giải pháp công nghệ phục vụ công tác phòng, chống thiên tai, thích ứng với biến đổi khí hậu và quản lý rủi ro thiên tai.

Việc tăng cường ứng dụng khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong công tác phòng, chống thiên tai không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả dự báo, cảnh báo và chỉ huy điều hành mà còn từng bước xây dựng năng lực ứng phó thiên tai hiện đại, chủ động và thích ứng tốt hơn trước những tác động ngày càng gia tăng của biến đổi khí hậu./.

Nguồn: Khoa học-công nghệ góp phần nâng cao năng lực ứng phó thiên tai