Xuất khẩu vẫn giữ vị thế nhưng rủi ro thị trường ngày càng rõ nét

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, năm 2025 Việt Nam xuất khẩu 7,9 triệu tấn gạo, đạt kim ngạch 4,02 tỷ USD, giảm lần lượt 13,1% về lượng và 29,1% về giá trị so với năm trước. Trong bối cảnh giá gạo thế giới đi xuống và nhiều quốc gia xuất khẩu lớn gặp khó, việc Việt Nam vẫn duy trì kim ngạch trên 4 tỷ USD được Hiệp hội Lương thực Việt Nam đánh giá là kết quả tích cực.

Đáng chú ý, Việt Nam đã vượt Thái Lan để trở thành quốc gia xuất khẩu gạo lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Ấn Độ. Không chỉ giữ được thị phần, gạo Việt còn tạo dấu ấn về chất lượng khi giá xuất khẩu bình quân đạt khoảng 510 USD/tấn, cao hơn đáng kể so với mặt bằng giá gạo trắng thế giới đang dao động 350–400 USD/tấn. Đây là kết quả trực tiếp của quá trình chuyển dịch từ gạo trắng truyền thống sang gạo thơm, gạo đặc sản và gạo chất lượng cao.

Tuy nhiên, mặt trái của bức tranh xuất khẩu đang dần lộ rõ. Cơ cấu thị trường thiếu cân đối khi 40–50% lượng gạo xuất khẩu tập trung vào Philippines khiến doanh nghiệp dễ rơi vào thế bị động mỗi khi thị trường này điều chỉnh chính sách. Việc Philippines từng tạm dừng nhập khẩu trong năm 2025, rồi sau đó mở lại nhưng áp dụng hạn ngạch theo tháng, đã làm đứt quãng nhịp xuất khẩu, kéo theo hệ lụy dây chuyền đến khâu thu mua, giá lúa và thu nhập của nông dân ngay trong vụ Đông Xuân.

Cùng lúc, doanh nghiệp còn vướng “nút thắt” thanh toán. Quy định bắt buộc chuyển khoản với giao dịch trên 5 triệu đồng không phù hợp với thực tế chuỗi thu mua lúa vẫn dựa chủ yếu vào thương lái. Doanh nghiệp không thể trả tiền mặt, trong khi nhiều nông dân, nhất là ở vùng sâu vùng xa, chưa có điều kiện tiếp cận dịch vụ ngân hàng. Hệ quả là lúa hàng hóa khó tiêu thụ, giá bị ép thấp, còn chi phí đầu vào của nông dân tiếp tục tăng.

Nâng chất hạt gạo và mở khóa dòng vốn cho chuỗi sản xuất – tiêu thụ

Trong bối cảnh thị trường năm 2026 được dự báo còn nhiều biến động, Hiệp hội Lương thực Việt Nam cho rằng hướng đi căn cơ vẫn là nâng tỷ trọng gạo thơm, gạo đặc sản và gạo chất lượng cao, tập trung vào những thị trường có khả năng chi trả tốt. Tuy nhiên, chiến lược chất lượng chỉ phát huy hiệu quả khi bài toán đầu ra và dòng vốn được giải quyết đồng bộ.

Trước mắt, để bảo đảm thu mua kịp thời lúa gạo vụ Đông Xuân, hiệp hội kiến nghị hệ thống ngân hàng linh hoạt nâng hạn mức tín dụng cho doanh nghiệp mua tạm trữ, phù hợp với tính mùa vụ của ngành. Khi có đủ nguồn lực, doanh nghiệp có thể chủ động điều tiết bán hàng theo nhịp thị trường, tránh bị ép giá trong giai đoạn thu hoạch rộ. Song song đó, việc mở rộng trữ lúa khô, tận dụng hệ thống kho silo và bao chứa chuyên dụng, được xem là giải pháp quan trọng giúp bảo đảm chất lượng lúa gạo từ 6 tháng đến một năm.

Về dài hạn, dư địa thị trường cho gạo chất lượng cao của Việt Nam vẫn còn rất lớn. Gạo Jasmine đã thâm nhập thành công các thị trường khó tính như Nhật Bản và Hàn Quốc, trong khi gạo ST25 liên tục trong tình trạng không đủ hàng cung ứng. Riêng tại Nhật Bản, nơi gạo nhập khẩu chịu thuế cao nhưng vẫn tiêu thụ tốt, mức giá có thể lên tới 8.000 USD/tấn, cho thấy tiềm năng lớn nếu Việt Nam xây dựng được chuỗi cung ứng ổn định và thương hiệu rõ nét.

Tuy vậy, “điểm nghẽn” lớn nhất vẫn nằm ở dòng vốn. Nông dân cần vốn để đầu tư sản xuất, còn doanh nghiệp cần lượng tiền rất lớn trong thời gian ngắn để thu mua. Theo các doanh nghiệp đầu ngành, dòng vốn chỉ thực sự được khơi thông khi ngân hàng tham gia vào chuỗi lúa gạo như một mắt xích thực thụ, thay vì chỉ đóng vai trò cho vay đơn lẻ. Điều này đòi hỏi cơ chế tín dụng đặc thù, phù hợp với nhịp sản xuất và thu hoạch theo mùa vụ.

Ở góc độ quản lý, Bộ Nông nghiệp và Môi trường khẳng định sẽ phối hợp với các ngân hàng để tăng dư nợ cho lĩnh vực nông nghiệp, đồng thời thúc đẩy xây dựng thương hiệu gạo Việt trên thị trường quốc tế. Khi chất lượng hạt gạo, dòng vốn và thị trường được kết nối chặt chẽ trong một chuỗi thống nhất, xuất khẩu gạo Việt Nam mới có thể giữ vững đà tăng trưởng bền vững trong giai đoạn nhiều biến động phía trước.

Nguồn:Khơi thông dòng vốn, đa dạng thị trường để giữ nhịp xuất khẩu gạo