Khu dự trữ sinh quyển thế giới có từ khi nào?

Môi trường 07:00 | 01/10/2026 Theo dõi Quản lý kinh tế và môi trường trên

Khu dự trữ sinh quyển là mô hình độc đáo với phương châm hài hoà giữa bảo tồn và phát triển thông qua đảm bảo thực hiện 3 chức năng gắn với 3 phân vùng (vùng lõi, vùng đệm và vùng chuyển tiếp).

Khái niệm Khu dự trữ sinh quyển (DTSQ) được đưa ra vào từ những năm 1970 bởi tổ chức Văn hóa, Khoa học và Giáo dục của Liên hợp quốc (UNESCO) và phát triển mạnh từ năm 1995 khi nhận thấy phương pháp bảo tồn truyền thống thông qua bảo tồn nghiêm ngặt trong các khu bảo tồn thiên nhiên khó đạt được hiệu quả mong muốn, đặc biệt tại những nơi đông dân cư với nguồn tài nguyên hạn hẹp, nơi thường xảy ra xung đột giữa bảo tồn và phát triển. Năm 1976, mạng lưới các Khu DTSQ thế giới được hình thành và đến năm 2019 đã có 686 Khu DTSQ trên toàn thế giới thuộc 122 quốc gia và vùng lãnh thổ.

Khu DTSQ thế giới được công nhận trong khuôn khổ “Chương trình Con người và Sinh quyển” của UNESCO và được định nghĩa là những khu vực hệ sinh thái bờ biển hoặc trên cạn giúp thúc đẩy các giải pháp điều hòa việc bảo tồn đa dạng sinh học với việc phát triển bền vững khu vực đó có giá trị nổi bật, được quốc tế công nhận. Về mặt phương pháp luận, Khu DTSQ xem “Con người là một phần của sinh quyển”, là “Công dân sinh thái”. Việc thành lập các Khu DTSQ thế giới là nhằm tạo ra các mô hình trình diễn thể hiện mối quan hệ hài hòa giữa con người và thiên nhiên, cân bằng nhu cầu của con người ngày nay với thế hệ tương lai và tự nhiên.

Khu DTSQ là những khu vực hệ sinh thái bờ biển hoặc trên cạn giúp thúc đẩy các giải pháp điều hòa việc bảo tồn đa dạng sinh học với việc phát triển bền vững. Ảnh minh họa.

Khu DTSQ là mô hình độc đáo với phương châm hài hoà giữa bảo tồn và phát triển thông qua đảm bảo thực hiện 3 chức năng gắn với 3 phân vùng, là vùng lõi, vùng đệm và vùng chuyển tiếp. Cụ thể: Vùng bảo tồn đa dạng sinh học, vùng phát triển kinh tế thân thiện môi trường và vùng hỗ trợ nghiên cứu, giáo dục và đào tạo với sự tham gia của các bên (các ban ngành, kinh tế tư nhân, nghiên cứu, xã hội dân sự, người dân địa phương).

Nói cách khác, có thể đạt được mục tiêu hài hoà giữa phát triển và bảo tồn bằng cách dựa trên hai ý tưởng ở trung tâm của khái niệm DTSQ: tham gia với cộng đồng địa phương (tham gia, đồng quản lý) và sử dụng phương pháp dựa trên tri thức (kiến thức truyền thống, nghiên cứu khoa học, giám sát và giáo dục). Việc UNESCO công nhận một khu vực là Khu DTSQ có thể nâng cao nhận thức của người dân địa phương, công chúng và chính quyền các cấp về các vấn đề môi trường và phát triển.

Mô hình Khu DTSQ khác các mô hình bảo tồn thông thường ở chỗ, không phải là một loại quy định, không tạo ra một hình thức quản lý cứng nhắc, không phải là di sản thế giới hay một khu bảo tồn “đóng kín”, và không hạn chế quyền của người dân địa phương cũng như người dân nhập cư.

Kế hoạch hành động Lima về các Khu DTSQ thế giới giai đoạn 2016-2025, Chương trình Con người và Sinh quyển của UNESCO đã xây dựng Chiến lược Seville và Khung luật định của hệ thống dự trữ sinh quyển thế giới cũng như triển khai Kế hoạch hành động Madrid về DTSQ. Kế thừa và dựa trên kết quả đánh giá thực hiện Kế hoạch hành động Madrid, UNESCO đã thông qua Chiến lược Chương trình Con người và Sinh quyển (MAB) giai đoạn 2015-2025 và công bố Kế hoạch Hành động LIMA 2016-2025, đây được coi là phương hướng chung, định hướng hoạt động cho toàn bộ mạng lưới các Khu DTSQ trên thế giới. Mục tiêu chính của Kế hoạch này là đảm bảo duy trì, phát triển Mạng lưới các Khu DTSQ thành những mô hình hoạt động hiệu quả về phát triển bền vững ở cấp địa phương; chú trọng xây dựng các cộng đồng dân cư thịnh vượng, hài hòa với sinh quyển nhằm góp phần đạt được các mục tiêu phát triển bền vững đến năm 2030 của Liên Hiệp Quốc.

Về mô hình quản lý một số Khu DTSQ trên thế giới, UNESCO đã đề xuất cơ chế cho công tác quản lý và bảo tồn, gồm: (1) Các cơ chế quản lý các hoạt động và khai thác của con người tại vùng đệm; (2) Có một chính sách hoặc kế hoạch quản lý cho toàn Khu DTSQ; (3) Xây dựng một quy chế hoặc đội ngũ cán bộ quản lý để thực hiện chính sách hoặc kế hoạch đó; (4) Có các chương trình nghiên cứu, quan trắc, giáo dục và đào tạo.

Đáng chú ý, các quốc gia không cần thiết phải ban hành luật đặc biệt cho Khu DTSQ mà nên tận dụng hoặc tích hợp vào khung pháp lý sẵn có về bảo tồn, quản lý tài nguyên thiên nhiên (đất, nước…) và môi trường, đồng thời, có thể xây dựng hệ thống điều hành riêng với sự tham gia của các bên liên quan. Và để giám sát, đo lường kết quả của quá trình đó, các Khu DTSQ phải thực hiện đánh giá hiệu quả quản lý định kỳ 10 năm/ lần.