Khi tăng sản lượng không còn là lời giải

Trong nhiều năm qua, nông nghiệp luôn là trụ cột quan trọng của nền kinh tế, vừa bảo đảm an ninh lương thực, vừa đóng góp lớn vào xuất khẩu. Tuy nhiên, khi các thị trường quốc tế liên tục nâng cao yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững, mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào mở rộng sản lượng đang dần bộc lộ giới hạn. Sản xuất nhiều hơn không còn đồng nghĩa với tạo ra nhiều giá trị hơn, trong khi chi phí đầu vào tăng và dư địa nâng cao năng suất ngày càng thu hẹp.

Phát biểu tại Diễn đàn Nông nghiệp 2026 với chủ đề "Kiến tạo không gian phát triển và động lực tăng trưởng mới cho nông nghiệp Việt Nam", TS. Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP.HCM cho biết tỷ trọng đóng góp của nông nghiệp trong GDP giảm từ 12,34% năm 2024 xuống 11,2% năm 2025 và dự kiến còn khoảng 10,38% năm 2026. Theo ông, nông nghiệp cần chuyển từ tư duy sản xuất sang kinh tế nông nghiệp, tạo giá trị trên toàn bộ chuỗi từ vùng nguyên liệu, chế biến, logistics đến thương mại thay vì chỉ mở rộng sản lượng.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Hoàng Anh, Chủ tịch Tập đoàn Nam Miền Trung cho rằng dù kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đã đạt khoảng 70 tỷ USD, đóng góp của ngành trong nền kinh tế vẫn giảm do những điểm nghẽn mang tính cấu trúc. Quy hoạch vùng nguyên liệu và quy hoạch sản phẩm thiếu ổn định khiến nhiều địa phương chạy theo biến động giá thay vì nhu cầu thị trường, dẫn đến tình trạng cung vượt cầu khi thị trường thay đổi.

Bài học từ sầu riêng cho thấy điều này rất rõ. Sau giai đoạn tăng trưởng nóng nhờ nhu cầu lớn từ Trung Quốc, diện tích trồng được mở rộng nhanh nhưng khi thị trường siết chặt yêu cầu về kiểm dịch và truy xuất nguồn gốc, hoạt động xuất khẩu lập tức gặp khó khăn. Theo các chuyên gia, quy hoạch vùng trồng cần gắn với dự báo nhu cầu thị trường và tăng cường vai trò của hệ thống Tham tán nông nghiệp để doanh nghiệp chủ động điều chỉnh kế hoạch sản xuất.

Không chỉ chịu áp lực từ thị trường, dư địa nâng cao năng suất của nhiều mặt hàng chủ lực cũng gần như chạm ngưỡng. Ông Ngô Xuân Chinh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chuyển giao tiến bộ kỹ thuật nông nghiệp, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam cho biết năng suất cà phê, hồ tiêu và lúa gạo của Việt Nam đã thuộc nhóm cao trên thế giới. Muốn tăng thêm chỉ khoảng 1% năng suất phải đánh đổi bằng lượng lớn phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, nước tưới và nhân công, trong khi hiệu quả kinh tế không tương xứng.

Trong khi đó, khâu sau thu hoạch vẫn làm thất thoát đáng kể giá trị nông sản. Theo các chuyên gia, khoảng 15-20% giá trị sản phẩm bị mất do công nghệ bảo quản và chế biến còn hạn chế; riêng nhiều loại rau quả, tỷ lệ thất thoát lên tới 20-30% vì thiếu kho lạnh và chuỗi logistics chuyên dụng. Điều này cho thấy nếu chỉ tập trung tăng sản lượng mà không nâng cao giá trị sau thu hoạch thì nông nghiệp sẽ rất khó tạo ra động lực tăng trưởng mới.

Hoàn thiện chuỗi giá trị để mở rộng thị trường xuất khẩu

Khi dư địa tăng năng suất không còn nhiều, lợi thế cạnh tranh của nông sản Việt sẽ được quyết định bởi khả năng tạo ra giá trị trên mỗi đơn vị sản phẩm. Điều này đòi hỏi phải hoàn thiện toàn bộ chuỗi giá trị, từ vùng nguyên liệu, chế biến, bảo quản, logistics đến xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường. Trong bối cảnh các FTA thế hệ mới mở ra nhiều cơ hội tiếp cận các thị trường giá trị cao, yếu tố quyết định không còn là sản lượng mà là khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững.

Theo bà Hồ Thị Quyên, Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến thương mại và đầu tư TP.HCM (ITPC), nhiều FTA đã giúp hàng hóa Việt Nam được hưởng ưu đãi khi các nước thành viên cam kết xóa bỏ 97-100% dòng thuế nhập khẩu. Tuy nhiên, lợi thế thuế quan chỉ phát huy khi doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn về chất lượng, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc.

Mặc dù kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản năm 2025 đã vượt 70 tỷ USD, phần giá trị gia tăng giữ lại trong nước vẫn còn thấp. Theo ông Nguyễn Lý Trường An, Phó Giám đốc Công ty TNHH Vận chuyển thương mại Biển Xanh, chế biến sâu mới chiếm khoảng 23% giá trị xuất khẩu; khoảng 91% cà phê vẫn xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu, trong khi rau quả thất thoát tới 20-30% sau thu hoạch. Điều này cho thấy doanh nghiệp Việt chủ yếu tham gia ở các công đoạn có giá trị thấp trong chuỗi cung ứng.

Theo ông Ngô Xuân Chinh, chế biến sâu chỉ bền vững khi gắn với vùng nguyên liệu đạt chuẩn và mô hình nông nghiệp xanh, tuần hoàn. Ông dẫn chứng mô hình trang trại Phong Thúy tại Lâm Đồng với vùng liên kết khoảng 500 ha, nơi phụ phẩm được tái sử dụng làm phân bón và thức ăn chăn nuôi, giúp giảm chi phí, gia tăng giá trị và hạn chế phát thải.

Logistics cũng là mắt xích quyết định năng lực cạnh tranh của nông sản. Hạ tầng giao thông tại nhiều vùng nguyên liệu còn thiếu đồng bộ, hệ thống kho lạnh và chuỗi lạnh chưa phát triển khiến chi phí vận chuyển cao, chất lượng nông sản suy giảm khi xuất khẩu đến các thị trường xa. Đầu tư vào logistics vì thế không chỉ giúp giảm chi phí mà còn kéo dài thời gian bảo quản, giảm thất thoát và mở rộng khả năng tiếp cận các thị trường có giá trị cao.

Song song với đó, các thị trường nhập khẩu cũng liên tục nâng tiêu chuẩn. Đối với cà phê và hồ tiêu, thị trường châu Âu yêu cầu sản phẩm phải chứng minh không liên quan đến mất rừng theo quy định mới của EU. Trong khi đó, chương trình phát triển 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp đang mở ra cơ hội để nông dân tham gia thị trường tín chỉ carbon, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm.

Theo ông Lê Văn Sử, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau, lợi thế cạnh tranh của nông nghiệp hiện nay không còn dựa chủ yếu vào điều kiện tự nhiên mà phụ thuộc vào chất lượng giống, khoa học công nghệ và khả năng tổ chức chuỗi giá trị. Nhà nước cần giữ vai trò kiến tạo thể chế, doanh nghiệp dẫn dắt thị trường, hợp tác xã tổ chức sản xuất và người nông dân là chủ thể trực tiếp tạo ra giá trị.

Muốn đạt mục tiêu 100 tỷ USD phải tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế, vốn và công nghệ

Theo các chuyên gia, mục tiêu đưa kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản lên 100 tỷ USD không chỉ là bài toán mở rộng thị trường mà còn đòi hỏi tháo gỡ đồng thời các điểm nghẽn về thể chế, tín dụng và công nghệ để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

TS. Phạm Viết Thuận cho rằng vốn vẫn là "mạch máu" của sản xuất nhưng cơ chế cho vay hiện nay chủ yếu dựa trên tài sản thế chấp. Đất nông nghiệp được định giá thấp, trong khi nhà kính, nhà màng hay chuồng trại hiện đại chưa được chấp nhận là tài sản bảo đảm, khiến nhiều dự án quy mô lớn vẫn khó tiếp cận vốn.

Theo ông Ngô Xuân Chinh, cần xây dựng hạn mức tín dụng riêng cho nông nghiệp phát thải thấp với lãi suất thấp hơn 1,5-2 điểm phần trăm so với lãi suất thương mại và thời hạn vay 10-15 năm để phù hợp với các dự án chế biến sâu, vùng nguyên liệu và logistics.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Trần Ngọc Liêm, Phó Tổng Thư ký VCCI kiêm Giám đốc VCCI khu vực TP.HCM cho rằng vẫn thiếu các cơ chế thí điểm về tín dụng xanh, thương mại carbon và chia sẻ giá trị trong chuỗi sản xuất. Trong khi đó, bà Lê Thị Ánh Tuyết, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Nai cho biết dù địa phương có hơn 300 doanh nghiệp phát triển nông nghiệp công nghệ cao nhưng rất ít doanh nghiệp tiếp cận được ưu đãi về vốn và thuế do vướng thủ tục công nhận.

Bên cạnh vốn, công nghệ được xem là chìa khóa để gia tăng giá trị nông sản. Theo PGS.TS Phạm Anh Tuấn, ứng dụng công nghệ bảo quản hiện đại có thể kéo dài thời gian bảo quản nông sản lên gấp 1,5-2 lần. Trong khi đó, PGS.TS Lê Trung Thiên cho biết công nghệ chế biến sâu giúp giá trị xoài sấy dẻo cao gấp khoảng 2,2 lần so với xuất khẩu trái tươi.

PGS.TS Trần Thị Thu Trà, Đại học Bách khoa - Đại học Quốc gia TP.HCM cho rằng doanh nghiệp cần làm chủ đồng bộ công nghệ chế biến, đóng gói, bảo quản và truy xuất nguồn gốc thay vì đầu tư riêng lẻ từng khâu. Chuyển đổi số toàn bộ chuỗi giá trị sẽ là nền tảng để nâng cao chất lượng và sức cạnh tranh của nông sản.

Có thể thấy, mục tiêu xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 100 tỷ USD sẽ không thể thành hiện thực nếu chỉ dựa vào mở rộng diện tích hay tăng sản lượng. Động lực tăng trưởng trong giai đoạn tới phải đến từ thể chế thông thoáng, dòng vốn được khơi thông, công nghệ hiện đại và chuỗi giá trị được tổ chức hiệu quả. Khi những điểm nghẽn này được tháo gỡ đồng bộ, nông nghiệp Việt Nam sẽ từng bước chuyển từ lợi thế về sản lượng sang lợi thế về chất lượng, thương hiệu và giá trị gia tăng.

Nguồn:Nâng tầm nông sản Việt bằng chuỗi giá trị và công nghệ