Lưu vực sông Hồng - sông Thái Bình là lưu vực sông liên quốc gia chảy qua 3 nước Trung Quốc, Lào, Việt Nam với tổng diện tích 169.000 km2, trong đó diện tích phần lưu vực nằm ở Việt Nam 88.680 km2 chiếm 51,3% thuộc các tỉnh, thành phố: Tuyên Quang, Lào Cai, Thái Nguyên, Bắc Ninh, Phú Thọ, Điện Biên, Lai Châu, Sơn La, Cao Bằng, Lạng Sơn, Hà Nội, Hải Phòng, Hưng Yên, Ninh Bình, Quảng Ninh. Tổng lượng nước mặt của hệ thống sông Hồng - Thái Bình khoảng 148 tỷ m3 (chiếm 18% tổng lượng nước mặt trên lãnh thổ).

Trong lưu vực đã xây dựng được 30 hệ thống thủy lợi có quy mô phục vụ trên 2.000ha, khoảng 22.620 công trình thủy lợi, gồm: 2.461 hồ chứa, 16.826 đập dâng, 2.652 trạm bơm, 681 cống, 66.000 km kênh mương, 2.500 công trình cấp nước sinh hoạt nông thôn tập trung. Các công trình thủy lợi đảm bảo cấp nước cho 0,86 triệu ha đất canh tác, 151 nghìn ha nuôi trồng thủy sản và khoảng 0,87 tỷ m3 nước cho sinh hoạt, công nghiệp; kết hợp phát điện, giao thông, du lịch, bảo vệ môi trường...; tiêu thoát nước cho khoảng 1,37 triệu ha đất nông nghiệp và một phần diện tích khu đô thị, công nghiệp.

Hệ thống hồ chứa tham gia phòng, chống lũ với tổng dung tích cắt, giảm lũ cho hạ du khoảng 8,45 tỷ m3 , cùng với hệ thống đê các cấp dài 2.108 km, 744,8 km kè và các công trình phòng chống lũ nội vùng bảo vệ cho hơn 18 triệu dân, 1triệu ha ản xuất nông nghiệp và hạ tầng các ngành xây dựng, công nghiệp, giao thông, quốc phòng, an ninh văn hóa, du lịch...

Biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến yêu cầu đảm bảo an ninh nguồn nước trên lưu vực sông Hồng - Thái Bình.

Tuy nhiên, trước tác động bất lợi của tự nhiên, biến đổi khí hậu, yêu cầu phát triển kinh tế xã hội, đảm bảo an ninh nguồn nước đặt ra các vấn đề cho công tác thủy lợi của lưu vực. Trong đó, diễn biến cực đoan của thời tiết, khí hậu cùng với biến đổi khí hậu và nước biển dâng gây ra hạn hán, xâm nhập mặn, lũ lụt, ngập úng đã ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt của người dân, phát triển kinh tế, đe dọa đến an ninh nguồn nước.

Là lưu vực sông quốc tế, việc khai thác và sử dụng nước ở Việt Nam chịu thách thức từ hoạt động tại các quốc gia thượng nguồn mà cơ bản là Trung Quốc với việc xây dựng các đập thủy điện sẽ tác động đến nguồn nước trên lưu vực sông Hồng.

Phát triển kinh tế xã hội cùng với sức ép tăng dân số, đô thị hóa công nghiệp hóa làm gia tăng yêu cầu cấp nước cả về số lượng và chất lượng, thay đổi tính chất và tăng yêu cầu tiêu thoát nước, gia tăng mức độ cần được bảo vệ trước các loại hình thiên tai, gây ô nhiễm nguồn nước như hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải, Sông Nhuệ, Bắc Đuống.

Ngoài ra, thực hiện tái cơ cấu ngành nông nghiệp, chuyển đổi cơ cấu cây trồng vật nuôi theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững kéo theo nhu cầu sử dụng nước và tiêu thoát nước cũng có nhiều thay đổi, các công trình thủy lợi phải thay đổi nhiệm vụ, chuyển đổi mục tiêu phục vụ nhằm đảm bảo hài hòa các lợi ích, tránh mâu thuẫn trong sử dụng nước.

Trước giải quyết những thách thức trên, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phê duyệt Quy hoạch thủy lợi lưu vực sông Hồng - Thái Bình thời kỳ đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 được phê duyệt nhằm bảo đảm khai thác, sử dụng hiệu quả nguồn nước nhất là nguồn nước nội sinh, có tầm nhìn dài hạn, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế xã hội giai đoạn trước mắt và lâu dài, phục vụ đa ngành, đa mục tiêu, đảm bảo an ninh nguồn nước.

Quy hoạch theo hướng “mở” để có thể điều chỉnh, bổ sung linh hoạt theo yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và biến đổi khí hậu, nước biển dâng. Đầu tư xây dựng công trình trên dòng chính phục vụ đa mục tiêu; sửa chữa, nâng cấp hoàn thiện, nâng cao hiệu quả hoạt động hệ thống thủy lợi, giảm thiểu ô nhiễm môi trường nước trong hệ thống thủy lợi; nâng cấp, sửa chữa, nâng cao dung tích trữ của các hồ chứa đã có; ưu tiên các công trình khắc phục tình trạng hạ thấp mực nước, làm sống lại một số dòng sông chết, công trình phục vụ sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp sinh thái tuần hoàn, các loại cây trồng có giá trị kinh tế cao.

Hạ tầng thủy lợi được quy hoạch phát triển nhằm phục vụ mục tiêu cấp, tạo nguồn cấp nước phục vụ sinh hoạt nông thôn, đô thị, công nghiệp. Ưu tiên cấp nước cho sinh hoạt, cho các khu vực khó khăn về nguồn nước như Tuyên Quang, Sơn La, Lai Châu, Điện Biên. Cấp nước tưới chủ động cho khoảng 740.000 ha diện tích lúa 2 vụ với tần suất đảm bảo 75- 85% cho vùng trung du và miền núi, 85- 90% cho vùng đồng bằng.

Cấp nước tưới cho khoảng 285.000 ha cây trồng cạn; đảm bảo cấp đủ nước cho khoảng 17,9 triệu gia súc và 253 triệu gia cầm. Cấp, thoát nước chủ động cho 138 nghìn ha nuôi trồng thủy sản tập trung. Khắc phục tình trạng hạ thấp mực nước trên dòng chính sông Hồng- Thái Bình, bảo đảm lấy nước chủ động cho các hệ thống thủy lợi Sông Nhuệ, Bắc Hưng Hải, Bắc Đuống...

Hạ tầng thủy lợi cần đáp ứng yêu cầu đảm bảo tiêu, thoát nước qua công trình thủy lợi cho khoảng 1,4 triệu ha diện tích đất đô thị, công nghiệp, sản xuất nông nghiệp, thủy sản với tần suất mưa thiết kế 10%. Chủ động tiêu, thoát nước ra sông chính, tăng cường năng lực tiêu bằng động lực phục vụ dân sinh, sản xuất; duy trì hợp lý diện tích chứa, trữ, điều hòa nước mưa, nhất là các khu đô thị, khu dân cư tập trung.

Đồng thời chống lũ với tần suất 0,33% đối với khu vực chịu ảnh hưởng điều tiết của các hồ chứa lớn ở thượng lưu, 1% đến 2% đối với khu vực ít chịu ảnh hưởng điều tiết của các hồ chứa lớn. Một số đô thị trung tâm thuộc tỉnh: Lào Cai, Sơn La chống lũ với tần suất 5%; Bắc Ninh, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Lạng Sơn chống lũ với tần suất 2%; khu vực đô thị trung tâm của Phú Thọ chống lũ với tần suất 0,33% đến 1%. Trung tâm thành phố Hà Nội phía hữu ngạn sông Hồng chống lũ với tần suất 0,2%; các khu vực sông không có đê ở thượng nguồn đảm bảo tần suất thoát lũ theo quy định ở từng khu vực.

Hạ tầng thủy lợi cần được phát triển đáp ứng yêu cầu đa mục tiêu đặc biệt là đảm bảo nguồn nước, phòng chống thiên tai.

Các địa phương cần tập trung nâng cấp, sửa chữa, nâng cao dung tích trữ của các hồ chứa đã có; đầu tư xây mới các hồ chứa có khả năng tích trữ và điều hòa nguồn nước liên vùng; xây dựng công trình, kết nối nguồn nước tạo nguồn cấp nước sinh hoạt, tưới cho vùng đất dốc và các loại cây trồng có giá trị kinh tế cao. Phát triển hồ chứa và công trình thủy lợi nhỏ, phân tán tạo nguồn cấp nước tưới cho cây ăn quả, cây công nghiệp, rau màu. Cải tạo, nâng cấp các công trình, hệ thống công trình thủy lợi xuống cấp, hoạt động không hiệu quả.

Đối với các khu vực cao cục bộ, nguồn nước khó khăn, đầu tư các công trình thủy lợi nhỏ, sử dụng nguồn nước ngầm, nước mưa cấp nước phục vụ sinh hoạt và sản xuất, bố trí các loại cây trồng phù hợp. Sửa chữa, nâng cấp hoàn thiện, nâng cao năng lực hoạt động hệ thống thủy lợi, công trình thủy lợi phục vụ đa mục tiêu, kết hợp chỉnh trang, khai thác không gian, cải thiện môi trường nước.

Cải tạo, nâng cấp các công trình đầu mối, tăng khả năng tiêu, thoát nước ra sông chính. Duy trì không gian chứa nước, xây dựng các công trình tiêu kết hợp ngăn lũ cho các khu đô thị, khu dân cư tập trung. Đầu tư, xây dựng các công trình tiêu cho khu vực ven biển, khu vực có địa hình thấp, chịu tác động của biến đổi khí hậu, nước biển dâng, triều cường, hiện đang gặp khó khăn trong tiêu thoát.

Cải tạo, nạo vét, nắn chỉnh, nâng cấp, hoàn thiện, bổ sung mới hệ thống kênh và công trình trên kênh để trữ nước, dẫn nước phục vụ cấp nước, tiêu thoát nước và các mục tiêu khác đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế xã hội của từng thời kỳ. Cải tạo, nạo vét hệ thống sông, kênh tăng khả năng thoát nước, lũ. Đầu tư, củng cố, nâng cấp hoàn thiện hệ thống đê điều tại các khu vực có đê, bảo đảm an toàn chống lũ, kết hợp phát triển kinh tế xã hội.

Xây dựng các hồ chứa cắt, giảm lũ hạ du kết hợp phục vụ đa mục tiêu; chủ động vận hành linh hoạt các hồ chứa hiện có để tăng khả năng cắt, giảm lũ cho hạ du. Ngoài các công trình thủy lợi vừa và lớn đề xuất trong quy hoạch cần đầu tư xây dựng mới, cải tạo, nâng cấp các công trình thủy lợi nhỏ khác để phục vụ yêu cầu phát triển kinh tế xã hội của địa phương./.

Nguồn: Phát triển hạ tầng thủy lợi, đảm bảo an ninh nguồn nước trên lưu vực sông Hồng - Thái Bình