Hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải được biết đến như ‘đại công trình thủy nông’ lớn nhất khu vực phía Bắc, nơi cung cấp nước sản xuất cho hàng trăm nghìn ha đất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản và tạo nguồn nước sinh hoạt cho hàng triệu người dân khu vực thuộc các tỉnh, thành phố Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng và Hưng Yên, đồng thời, tiêu úng chống ngập cho gần 200ha.

Đại công trình này được khởi công xây dựng từ năm 1958 và vận hành, hoạt động cho đến nay. Tuy nhiên, trong suốt nhiều năm qua, hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải luôn trong tình trạng ô nhiễm nặng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống các hộ dân sống quanh khu vực cũng như sản xuất nông nghiệp, tác động xấu đến phát triển kinh tế-xã hội của các địa phương.

Hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải hiện cấp nước phục vụ khoảng 116.655ha đất sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản; tạo nguồn cấp nước sinh hoạt cho khoảng 3,3 triệu người và tiêu, chống ngập úng cho khoảng 198.995ha. Ảnh minh họa.

Để giải quyết dứt điểm tình trạng ô nhiễm cũng như nâng cao vai trò, nặng lực của ‘đại công trình thủy nông’ thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội, nâng cao chất lượng sống cho người dân, các cấp, cách ngành cùng chính quyền địa phương đã và đang triển khai nhiều giải pháp. Trong đó phải kể đến là “Đề án Phát triển tổng thể hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải, phục vụ đa mục tiêu và bảo vệ môi trường bền vững”, Đề án này được Bộ Nông nghiệp và Môi trường phê duyệt vào tháng 10/2025. Đề án nêu rõ các nhóm nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm nhằm phát triển tổng thể ‘đại công trình thủy nông’ Bắc Hưng Hải. Cụ thể:

Nhóm thứ nhất - Hoàn thiện hạ tầng và hiện đại hóa công tác quản lý, vận hành hệ thống thủy lợi đảm bảo năng lực phục vụ đa mục tiêu

Nhiệm vụ: Bổ sung nguồn nước cung cấp vào hệ thống, tăng cường năng lực tiêu thoát ra sông ngoài và chủ động tạo dòng chảy, phân phối số lượng, kiểm soát chất lượng nước trong hệ thống; kiện toàn, nâng cao hiệu quả tổ chức quản lý khai thác thủy lợi và xây dựng công cụ hỗ trợ quản lý, vận hành hiện đại, đáp ứng yêu cầu phục vụ đa mục tiêu.

Giải pháp: Cải tạo, nâng cấp, xây dựng mới, hiện đại hóa các công trình thủy lợi đầu mối lớn (Xuân Quan, Cầu Cất, An Thổ, Nam Kẻ Sặt…) và công trình điều tiết trên kênh trục chính (Kênh Cầu, Lực Điền, Bằng Ngang…) để chủ động tưới, cấp nước, tiêu nước, tạo dòng chảy liên tục trong hệ thống thủy lợi góp phần cải thiện môi trường nước. Cải tạo, xây dựng mới, hiện đại hóa các công trình tại 18 đầu kênh nhánh cấp 1 để kiểm soát số lượng và chất lượng nước trước khi chảy vào các kênh trục chính.

Ảnh minh họa.

Cải tạo, hoàn thiện hệ thống thủy lợi do các địa phương quản lý nhằm bảo đảm cấp nước, tiêu nước, bảo vệ chất lượng nước phục vụ khai thác đa mục tiêu, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội. Kiện toàn tổ chức quản lý khai thác thủy lợi cấp vùng, quy mô hoạt động và năng lực quản trị của doanh nghiệp đảm bảo điều hành hệ thống thủy lợi đa mục tiêu, phù hợp với yêu cầu phát triển hiện nay. Lắp đặt, thuê dịch vụ cung cấp dữ liệu đo tự động số lượng, chất lượng nước; xây dựng, kết nối cơ sở dữ liệu đồng bộ, phát triển công cụ, hạ tầng quản lý, vận hành thông minh.

Nhóm thứ hai - Giải quyết ô nhiễm nguồn nước và bảo vệ môi trường nước trong hệ thống

Nhiệm vụ: Quản lý ô nhiễm nguồn nước trong hệ thống kết hợp với kiểm soát các nguồn nước thải xả xuống các kênh trục chính được xử lý đạt chuẩn, không gây ô nhiễm nước trong hệ thống thủy lợi.

Giải pháp: Xây dựng hệ thống thu gom tập trung, xử lý nước thải đạt tiêu chuẩn trước khi chảy ra trục chính kênh Bắc Hưng Hải tại 18 điểm đầu kênh nhánh cấp 1 trên 4 địa bàn các tỉnh, thành phố với tổng công suất không thấp hơn lượng nước thải cần xử lý hiện tại và có khả năng mở rộng, nâng công suất khi yêu cầu xử lý nước tăng. Thu gom các nguồn xả thải phân tán dọc các kênh trục để xử lý nước thải đạt tiêu chuẩn; xử lý nước thải cơ bản đạt chuẩn ở hộ gia đình cho các nguồn xả thải còn lại không trực tiếp đổ vào hệ thống kênh trục trong hệ thống.

Xây dựng và tổ chức triển khai kế hoạch quản lý, kiểm soát, giám sát nguồn thải và xả thải, bảo vệ môi trường trong hệ thống trên nguyên tắc thống nhất từ trung ương đến địa phương, giữa cấp quản lý đến với các đối tượng có nghĩa vụ, trách nhiệm và quyền lợi. Thực hiện cơ chế phân cấp, phân quyền, quy chế phối hợp và phân định trách nhiệm giữa các cấp, các đối tượng liên quan trong quản lý xả thải, xử lý nguồn thải, bảo vệ môi trường hệ thống thủy lợi. Tăng cường truyền thông phổ biến kinh nghiệm, kiến thức xử lý, kiểm soát nước thải, chất thải, nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường.

Nhóm thứ ba - Khai thác đa tầng không gian, hạ tầng và giá trị văn hóa, lịch sử trong vùng kết hợp chỉnh trang hạ tầng các công trình và hệ thống kênh trục chính Bắc Hưng Hải

Nhiệm vụ: Lấy các kênh trục chính của hệ thống Bắc Hưng Hải được kiểm soát ô nhiễm nguồn nước với dòng chảy luôn được luân chuyển, màu nước trong xanh làm điểm nhấn để phát triển đô thị, giao thông, công nghiệp, nông nghiệp, du lịch, dịch vụ..., gắn với di tích lịch sử, làng nghề và sản xuất nông nghiệp tập trung, nông nghiệp sinh thái, công nghệ cao.

Giải pháp: Tổng hợp, xác định quy hoạch không gian, hạ tầng… từ các quy hoạch tỉnh, thành phố đã phê duyệt để nghiên cứu, đề xuất điều chỉnh quy hoạch (nếu có) gắn với quan điểm, yêu cầu, mục tiêu phát triển mới, bổ sung quy hoạch trục không gian, phát triển hạ tầng dọc các tuyến kênh, sông trục chính hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải. Chỉnh trang công trình đầu mối cống Xuân Quan, xây dựng Quảng trường gắn với cụm di tích lịch sử 4 lần Bác Hồ về thăm thủy lợi Bắc Hưng Hải, tượng đài Bác Hồ, phù điêu “Bác Hồ về thăm Bắc Hưng Hải”, nhà trưng bày, tưởng niệm và không gian vườn hoa,..; kết nối với khu du lịch Bát Tràng.

Gia cố bờ kênh kết hợp chỉnh trang, nắn chỉnh các đoạn sông cong để tạo quỹ đất (tổng cộng khoảng 2.150 ha) phục vụ phát triển hạ tầng giao thông, đô thị, thoát nước… theo yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Phát triển không gian đô thị sinh thái, nông thôn văn minh kết hợp hoạt động du lịch, văn hóa, thể thao… dọc các tuyến kênh trục trên cơ sở tận dụng quỹ đất dư ra sau nắn chỉnh tuyến kênh…/.

Nguồn: Phát triển tổng thể ‘đại thủy nông’ phục vụ đa mục tiêu