Tuổi thơ và những chiếc đèn lồng nhỏ

Mỗi khi tháng Tám âm lịch về, trăng bắt đầu tròn vành vạnh trên những mái nhà, tôi lại nhớ những đêm Trung thu xa xưa. Khi ấy, trẻ con chẳng có nhiều đồ chơi. Một chiếc đèn ông sao bằng giấy bóng kính, một chiếc mặt nạ giấy bồi, vài chiếc bánh nướng, bánh dẻo cũng đủ làm nên một mùa trăng. Và nếu may mắn có được chiếc đèn kéo quân, niềm vui ấy dường như lớn hơn rất nhiều.

Tôi vẫn nhớ ánh nến vàng nhạt hắt qua những lớp giấy mỏng. Chiếc đèn đứng im mà như có linh hồn. Rồi ngọn lửa cháy lên, hơi nóng bốc vào khoảng không bên trong, những cánh quạt nhỏ bắt đầu chuyển động. Chậm thôi, rất chậm. Những hình người, hình ngựa, đoàn quân, con vật... lần lượt hiện ra rồi khuất đi sau lớp giấy. Cứ thế, chiếc đèn quay mãi như thể bên trong nó có một câu chuyện cổ tích không bao giờ kể hết. Ngày ấy, chúng tôi có thể ngồi hàng giờ chỉ để nhìn một chiếc đèn quay.

Đèn kéo quân là đồ chơi dân gian được người Việt lưu truyền qua nhiều thế hệ, gắn bó đặc biệt với Tết Trung thu. Tên gọi “đèn kéo quân” gợi liên tưởng đến những đoàn người, đoàn quân nối nhau chuyển động; còn “đèn cù” có lẽ bắt nguồn từ hình dáng và vòng quay liên tục của chiếc đèn. Qua bàn tay người thợ, tre, giấy và ánh nến – những vật liệu hết sức bình dị - đã trở thành một món đồ chơi có sức hấp dẫn kỳ lạ.

Cấu tạo của chiếc đèn không quá phức tạp. Một khung tre được tạo thành hình trụ, bên ngoài dán giấy. Phía trong là một trục quay, gắn những hình cắt bằng giấy mỏng. Trên nóc đèn có những cánh quạt nhỏ. Khi thắp nến, luồng khí nóng bốc lên tạo thành dòng đối lưu, tác động vào cánh quạt khiến trục quay. Những hình giấy vì thế cũng chuyển động theo. Một nguyên lý vật lý giản dị, nhưng với những đứa trẻ ngày xưa, đó là cả một phép màu.

Thái Nguyên là một trong những địa phương tổ chức lễ hội trung thu "hoành tráng"

Chúng tôi đâu biết đến “dòng đối lưu”, cũng chẳng hiểu vì sao ngọn nến nhỏ lại có thể làm cả một thế giới chuyển động. Chỉ biết rằng khi chiếc đèn bắt đầu quay, mắt mình cũng sáng lên. Có khi chúng tôi cúi sát xuống, háo hức nhìn từng hình bóng chạy qua lớp giấy. Có khi lại chạy vòng quanh chiếc đèn, tưởng như mình đang đuổi theo đoàn quân bé nhỏ ấy.

Đèn kéo quân vì thế không đơn thuần là một món đồ chơi. Nó là một phần ký ức Trung thu của nhiều thế hệ người Việt. Trong ánh sáng chập chờn, những hình ảnh dân gian được chuyển động hóa thành câu chuyện: có đoàn quân ra trận, có người cưỡi ngựa, có cảnh sinh hoạt đời thường. Mỗi hình bóng dường như mang theo những ước vọng về cuộc sống yên bình, sự đoàn tụ và những điều tốt đẹp. Và tôi nghĩ, sức sống của chiếc đèn không chỉ nằm ở kỹ thuật làm ra nó, mà còn ở bàn tay và tình cảm của con người.

Ngày trước, một chiếc đèn có thể được làm từ những thứ tìm thấy ngay trong đời sống: tre chẻ mỏng, giấy dán, hồ nấu từ bột và một cây nến nhỏ. Người lớn làm cho trẻ con. Có khi chính lũ trẻ cũng được tham gia: đứa giữ nan tre, đứa cắt giấy, đứa hí hoáy vẽ những hình thù ngộ nghĩnh. Chiếc đèn vì thế được làm nên bằng cả sự háo hức và tình cảm gia đình.

Còn hôm nay, nhìn những đêm Trung thu trong phố thị, nhiều lúc tôi thấy mình đứng giữa một thế giới rất khác. Đèn điện tử nhấp nháy đủ màu. Đồ chơi chạy pin phát ra tiếng nhạc. Những nhân vật hoạt hình, siêu anh hùng, robot... xuất hiện với đủ hình dạng. Chỉ cần một cái bấm nút, ánh sáng và âm thanh lập tức tràn ra. Trẻ em hôm nay có quá nhiều lựa chọn. Trong thế giới ấy, chiếc đèn cù bằng tre và giấy dường như trở nên lặng lẽ. Không phải nó không còn đẹp, có lẽ chỉ vì nhịp sống đã thay đổi quá nhanh.

Tôi không trách những đổi thay ấy. Thời gian vốn chẳng đứng yên. Tuổi thơ của mỗi thế hệ cũng có một thứ ánh sáng riêng. Nhưng đôi khi, giữa những âm thanh náo nhiệt của cuộc sống hiện đại, tôi vẫn thấy tiếc một ánh sáng rất cũ - ánh sáng từ cây nến nhỏ trong chiếc đèn cù năm nào. Bởi cùng với chiếc đèn đang dần vắng bóng, có thể chúng ta cũng đang đánh mất một phần cách chơi, cách cảm nhận và cách sống của tuổi thơ ngày trước.

Tôi vẫn mong đâu đó, trong những đêm Trung thu hôm nay, người ta còn dành một góc nhỏ cho những chiếc đèn kéo quân. Không phải để níu thời gian quay trở lại, càng không phải để bắt trẻ em hôm nay sống như trẻ em ngày xưa. Chỉ đơn giản là để các em biết rằng, trước khi có những chiếc đèn điện tử rực rỡ, tuổi thơ Việt Nam từng có một món đồ chơi chỉ cần một ngọn nến cũng đủ làm cả thế giới chuyển động.

Nguồn: Vòng quay đèn kéo quân trong miền ký ức