Với đặc thù địa hình đồi núi dốc, chia cắt mạnh, việc quy hoạch và đầu tư hạ tầng kỹ thuật tại Cao Bằng đòi hỏi cách tiếp cận linh hoạt, phù hợp thực tiễn. Trong đó, hệ thống thoát nước, hồ điều hòa và các công trình điều tiết nguồn nước được xem là giải pháp trọng tâm nhằm giảm thiểu nguy cơ ngập úng cục bộ vào mùa mưa và thiếu nước vào mùa khô.

Bên cạnh đó, địa phương chú trọng ứng dụng công nghệ mới, vật liệu bền vững và giải pháp sinh thái trong xây dựng đô thị, góp phần nâng cao khả năng chống chịu trước các hiện tượng thời tiết cực đoan. Việc phát triển hạ tầng không chỉ phục vụ nhu cầu dân sinh mà còn tạo động lực thúc đẩy kinh tế - xã hội, cải thiện chất lượng môi trường sống. Những nỗ lực này góp phần xây dựng đô thị miền núi phát triển bền vững, thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu.

Bên cạnh những thuận lợi, tại tỉnh Cao Bằng, hệ thống cấp thoát nước tại các đô thị và điểm dân cư tập trung xây dựng không đồng bộ, xuống cấp, đặc biệt chưa được thiết kế đầy đủ để thích ứng với các trận mưa lớn bất thường, do đó, dẫn đến tình trạng ngập úng cục bộ hoặc xảy ra trên diện rộng.

Đối với các khu trung tâm, dọc các trục đường chính của các xã, phường đã có hệ thống thoát nước chung (dạng mương hở, mương nắp đan) mật độ xây dựng còn thấp, đáp ứng được 50 - 60% nhu cầu. Tại các phường: Thục Phán, Nùng Trí Cao, Tân Giang chỉ xây dựng được hệ thống thoát nước tại khu vực nội thị cũ; hệ thống thoát nước nước mưa và nước thải tự thoát ra ao, hồ, sông suối… Phần lớn hệ thống thoát nước tại các phường, xã đều chưa hoàn chỉnh.

Nước ngập cục bộ tại Phường Thục Phán. (Ảnh: TV).

Nước thải sinh hoạt từ các công trình hầu như chỉ được xử lý cục bộ bằng bể tự hoại trước khi xả ra hệ thống thoát nước. Hiện toàn tỉnh chỉ có phường Thục Phán đã triển khai lập dự án thoát nước do Chính phủ Đan Mạch tài trợ. Hệ thống thoát nước có mật độ cống phân bố không đều hướng thoát nước chính chủ yếu là ra sông Bằng và sông Hiến.

Hiện nay, dự án thoát nước và xử lý nước thải (thực hiện theo nguồn vốn ODA của Chính phủ Đan Mạch) đang được triển khai với trạm xử lý nước thải công suất 3.000 m3/người. Đối với các xã, phường hầu như chỉ có một vài tuyến cống, mương hở thoát nước bám theo các trục đường chính ở khu trung tâm. Nước thải phần lớn tự thấm hoặc chảy theo địa hình tự nhiên đổ ra sông, suối.

Các điểm dân cư nông thôn (đặc biệt là nông thôn miền núi) dân cư thường sống phân tán nên ở nhiều nơi không có hệ thống thoát nước. Nước mưa và nước thải chủ yếu là tự thấm hoặc chảy tràn ra các mương, hồ ao xung quanh. Nước thải công nghiệp, đặc biệt là khai thác khoáng sản, phần lớn chưa được xử lý đạt tiêu chuẩn môi trường cho phép trước khi xả ra nguồn tiếp nhận. Đây là một trong các nguyên nhân chính gây ra ô nhiễm môi trường nước mặt.

Việc xây dựng hệ thống cống thoát nước được đầu tư xây dựng đã lâu năm, nhất là việc xây dựng hệ thống thoát nước mưa chưa đạt hiệu quả cao do kinh phí hạn hẹp, xây dựng manh mún, không có quy hoạch tổng thể của hệ thống thoát.

Thực tế cho thấy việc ngập úng không chỉ do lượng mưa lớn, mà còn do sự kết hợp của địa hình dốc, tập trung dân cư ven sông và hạn chế của hệ thống thoát nước hiện hữu. Đô thị hóa dọc trục sông và giao thông chính làm thu hẹp hành lang thoát lũ. Để hiện thực hóa việc thích ứng, tỉnh cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, từ quy hoạch tổng thể đến quản lý chi tiết.

Trước hết, quy hoạch các khu đô thị mới phải tuân thủ chặt chẽ nguyên tắc phân lưu vực tiêu thoát nước. Việc san nền, nâng cốt cần được xem xét kỹ, tránh tình trạng khu vực mới cao hơn khu dân cư hiện hữu. Đồng thời, tỷ lệ đất cây xanh, mặt nước cần được bảo đảm theo đúng tiêu chuẩn, không cắt giảm để tăng diện tích xây dựng. Cần đẩy mạnh ứng dụng các vật liệu và công nghệ thấm nước trong hạ tầng đô thị. Vỉa hè, sân chơi, bãi đỗ xe có thể sử dụng gạch thấm; công viên, quảng trường nên được thiết kế với bể trữ nước ngầm để tạm giữ nước mưa, giảm tải cho cống rãnh.

Về lâu dài, các địa phương cần hoàn thiện quy hoạch thoát nước tổng thể theo hướng tích hợp - không tách rời quy hoạch xây dựng, giao thông và môi trường. Khi quy hoạch đồng bộ, mỗi lưu vực sẽ có khả năng chịu mưa độc lập, giảm áp lực cho khu vực trung tâm. Song song đó là coi trọng yếu tố quản lý, vận hành.

Việc điều tiết nguồn nước có ý nghĩa quan trọng đối người dân và hoạt động sản xuất tại Cao Bằng. (Ảnh minh hoạ).

Việc nạo vét kênh mương, khơi thông cống rãnh cần được thực hiện định kỳ, đặc biệt trước mùa mưa bão. Cùng với đó, cần nâng cao ý thức người dân trong việc giữ gìn hệ thống thoát nước, không xả rác, không lấn chiếm dòng chảy. Chủ động điều tiết và giảm thiểu thiệt hại.

Để đảm bảo sinh kế và giảm thiểu tối đa thiệt hại do biến đổi khí hậu, UBND tỉnh Cao Bằng ban hành Kế hoạch số 929/KH-UBND về Thích ứng với biến đổi khí hậu giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 trên địa bàn tỉnh.

Mục tiêu cụ thể nhằm triển khai đồng bộ, hiệu quả hoạt động thích ứng với biến đổi khí hậu trên địa bàn tỉnh theo Quyết định số 1422/QĐ-TTg ngày 19/11/2024 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Kế hoạch quốc gia thích ứng với biến đổi khí hậu giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 (cập nhật).

Đồng thời nâng cao khả năng chống chịu và năng lực thích ứng của hệ thống tự nhiên, kinh tế - xã hội, bảo đảm sinh kế bền vững; nâng cao năng lực và nhận thức để sẵn sàng điều chỉnh trước những thay đổi của khí hậu, đặc biệt đến các cộng đồng dân tộc thiểu số, vùng núi cao, vùng thường xuyên chịu thiên tai. Giảm nhẹ rủi ro thiên tai, giảm thiểu thiệt hại do thiên tai và khí hậu cực đoan gia tăng; chủ động ứng phó với thiên tai, khí hậu cực đoan, góp phần giảm thiểu tổn thất và thiệt hại do thiên tai, khí hậu cực đoan và biến đổi khí hậu trên địa bàn tỉnh.

Song song đó, đẩy mạnh sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường, bảo tồn đa dạng sinh học trong bối cảnh khí hậu thay đổi. Hoàn thiện thể chế, phát huy tiềm năng và nguồn lực nhằm thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu và thúc đẩy việc lồng ghép thích ứng với biến đổi khí hậu vào chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế xã hội trên địa bàn tỉnh.

Nâng cao năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu của các cấp, các ngành, chính quyền địa phương hai cấp và cộng đồng dân cư vùng bị thiệt hại… Việc xây dựng hạ tầng đô thị miền núi gắn với điều tiết nguồn nước là hướng đi tất yếu đối với Cao Bằng trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng. Những giải pháp đồng bộ từ quy hoạch, thiết kế đến đầu tư và vận hành công trình sẽ góp phần nâng cao năng lực thích ứng, giảm thiểu rủi ro thiên tai và bảo vệ tài nguyên nước tại Cao Bằng.

Nguồn: Cao Bằng: Xây dựng hạ tầng thích ứng biến đổi khí hậu