Theo Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Nguyễn Thanh Hải, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, có hiệu lực từ 1/1/2022, đã tạo bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý môi trường, từ cách tiếp cận thụ động sang chủ động kiểm soát nguồn thải, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.

Tuy nhiên, sau 5 năm triển khai, bối cảnh trong nước và quốc tế đã có nhiều thay đổi. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng cùng kết quả Hội nghị Trung ương 3 vừa qua đã xác định rõ mô hình phát triển của Việt Nam là xây dựng quốc gia biển mạnh, hướng tới tăng trưởng hai con số nhưng phải lấy "bảo vệ môi trường là trung tâm", không đánh đổi môi trường để lấy tăng trưởng kinh tế đơn thuần.

Đảm bảo môi trường trong phát triển kinh tế-xã hội. Ảnh minh họa.

Đáng chú ý, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội nhấn mạnh, phát triển kinh tế phải gắn chặt với bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu và thực hiện cam kết phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050. Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương khóa XIV vừa thống nhất ban hành Kết luận 75 về bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới.

Trong khi đó, thực tiễn triển khai Luật Bảo vệ môi trường đã bộc lộ nhiều điểm nghẽn về pháp lý. Cơ quan soạn thảo đề xuất 4 nhóm chính sách mới với định hướng chuyển từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm", từ "kiểm soát, áp đặt" sang "kiến tạo phát triển bền vững". Do đó, dự thảo Luật Bảo vệ môi trường (sửa đổi) cần tập trung góp ý về cải cách thủ tục hành chính, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền; quản lý chất lượng không khí tại các đô thị; đổi mới tư duy quản lý chất thải theo hướng kinh tế tuần hoàn và hoàn thiện các công cụ kinh tế phục vụ công tác bảo vệ môi trường.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường (cơ quan chủ trì soạn thảo), dự thảo luật sửa đổi, bổ sung 78 trong tổng số 171 điều của Luật Bảo vệ môi trường hiện hành, đồng thời bổ sung mới 2 điều là Điều 72a và Điều 139a. Dự thảo được xây dựng theo hướng đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, đơn giản hóa thủ tục hành chính, cắt giảm điều kiện kinh doanh và giảm đáng kể khối lượng công việc hành chính phát sinh trong quá trình thực hiện. Việc triển khai luật sau khi được thông qua không làm phát sinh tổ chức mới, không bổ sung biên chế hoặc nhân lực chuyên trách. Hệ thống quản lý môi trường từ trung ương đến địa phương cùng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức hiện có cơ bản đáp ứng yêu cầu triển khai thi hành luật.

Theo các chuyên gia, dù các chủ trương, định hướng phát triển khu công nghiệp sinh thái, kinh tế tuần hoàn và kinh tế xanh đã được xác lập từ lâu, nhưng đến nay Việt Nam vẫn chưa có khu công nghiệp sinh thái nào được chứng nhận. Các khái niệm như kinh tế tuần hoàn hay kinh tế xanh mới dừng ở mức khuyến khích. Chưa có bộ tiêu chuẩn cụ thể để xác định doanh nghiệp đạt mức độ nào của kinh tế tuần hoàn hoặc kinh tế xanh. Chuyên gia cho rằng, trong nền kinh tế thị trường, các danh hiệu này cần được định lượng rõ ràng và gắn với các cơ chế ưu đãi, hỗ trợ cụ thể.

Về quy định giấy phép môi trường, theo các chuyên gia, doanh nghiệp thường xuyên thực hiện các cải tiến kỹ thuật nhằm nâng cao hiệu quả xử lý chất thải. Nhiều trường hợp chỉ là cải tiến công nghệ, không làm tăng lưu lượng xả thải, tải lượng ô nhiễm hoặc rủi ro môi trường nhưng vẫn phải thực hiện các thủ tục điều chỉnh hoặc cấp lại giấy phép môi trường. Vì thế, chuyên gia kiến nghị dự thảo luật cần quy định rõ những thay đổi chỉ nhằm tối ưu vận hành hoặc nâng cao hiệu quả xử lý chất thải mà không làm thay đổi bản chất tác động môi trường thì chỉ cần cập nhật thông tin, không phải điều chỉnh hoặc cấp lại giấy phép môi trường. Quy định này sẽ góp phần giảm chi phí tuân thủ, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ, thúc đẩy sản xuất sạch hơn và phù hợp với chủ trương giảm tiền kiểm, tăng cường hậu kiểm.

Đối với thị trường carbon, các chuyên gia đánh giá, dự thảo luật đã bổ sung khá đầy đủ các quy định về thị trường carbon trong nước, bao gồm hệ thống đăng ký quốc gia, sàn giao dịch, dự trữ hạn ngạch và tiêu chuẩn tạo tín chỉ carbon. Tuy nhiên, mục tiêu cuối cùng không phải là thành lập sàn giao dịch carbon mà phải là giảm phát thải khí nhà kính một cách thực chất, đo đếm được và tránh tính trùng. Chuyên gia kiến nghị, phân biệt rõ hạn ngạch phát thải, tín chỉ carbon, hoạt động bù trừ và kết quả giảm phát thải chuyển giao quốc tế bởi đây là những loại tài sản có nguồn gốc và cơ chế quản lý khác nhau.

Ở một góc nhìn khác, các chuyên gia cho rằng, luật sửa đổi cần tạo điều kiện thuận lợi hơn để doanh nghiệp và người dân ứng phó với biến đổi khí hậu, giảm ô nhiễm không khí và thực hiện phân loại rác thải. Đồng thời đề xuất nghiên cứu giao thêm quyền cho địa phương trong công tác thu gom, phân loại rác và có cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp tham gia hoạt động xử lý chất thải…/.

Nguồn: Phát triển kinh tế phải gắn chặt với bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu