Hệ thống khai thác và xử lý nước gồm các giếng cổ tại xã Cồn Tiên (trước đây thuộc địa bàn xã Gio An, huyện Gio Linh) đã được Bộ Văn hóa -Thông tin nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích quốc gia từ năm 2001.

Đây là công trình kiến trúc thủy lợi vô cùng độc đáo, minh chứng cho trình độ kỹ thuật khai thác, dẫn và phân phối nguồn nước ngầm của người xưa. Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, hệ thống này vẫn kiên cường tồn tại và đến nay tiếp tục phát huy hiệu quả thiết thực trong sản xuất nông nghiệp cũng như đời sống sinh hoạt hằng ngày của người dân bản địa.

Nhằm bảo tồn bền vững di sản quý giá này, Quảng Trị vừa phê duyệt Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích quốc gia Hệ thống khai thác và xử lý nước (14 giếng cổ) tại xã Cồn Tiên giai đoạn 2026-2035, tầm nhìn đến năm 2050. Phạm vi lập quy hoạch có diện tích 427,8ha, trong đó khu vực bảo vệ di tích rộng 10,42ha và vùng đệm bảo vệ các yếu tố tự nhiên, mạch nước ngầm kết hợp phát huy giá trị di tích gắn với phát triển du lịch cộng đồng có diện tích 417,38ha.

Theo định hướng địa phương này bảo quản, giữ gìn hệ thống các công trình khai thác nước cổ một cách bền vững trước những tác động của tự nhiên và xã hội. Kết nối các công trình trong hệ thống các công trình khai thác nước cổ Gio An để xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa - lịch sử của xã Cồn Tiên và của tỉnh, góp phần đa dạng hóa các sản phẩm du lịch địa phương, trọng tâm là du lịch cộng đồng.

Theo đó, vùng bảo tồn di tích (bao gồm khu vực bảo vệ I và khu vực bảo vệ II của di tích): Là khu vực bảo vệ nghiêm ngặt các yếu tố gốc cấu thành giá trị di tích; gồm các cụm, điểm di tích (giếng và hệ thống dẫn nước từ giếng để phục vụ sản xuất nông nghiệp - Hệ thống khai thác và xử lý nước): Cụm di tích Giếng Pheo, Giếng Ông, Giếng Bà, Giếng Gai, Giếng Tép, Cụm di tích Giếng Máng, Giếng 1 máng, Giếng Họong. Cụm di tích Giếng Phường, Giếng Trạng, Giếng Búng, Giếng Lội, Giếng Dưới, Giếng Côi, Miếu thờ Nguyễn Hoàng/Chùa Long Phước. Cụm di tích Giếng Gái I, Giếng Gái II, Giếng Nậy. Di tích Giếng Đào.

Vùng đệm bảo vệ mạch ngầm, khu vực hỗ trợ phát huy giá trị di tích gắn với phát triển du lịch cộng đồng: Là vùng cảnh quan bao quanh di tích, bao gồm đất rừng phòng hộ, đất rừng sản xuất, đất rừng sinh thái, đất canh tác nông nghiệp gắn với cộng đồng dân cư thuộc khu vực lập quy hoạch.

Quảng Trị triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy giá trị tại Hệ thống khai thác và xử lý nước gồm các giếng cổ tại xã Cồn Tiên (Ảnh minh họa).

Hình thành các trục không gian: Trục dọc (xã) kết nối các cụm, điểm di tích với những vùng cảnh quan đặc sắc. Trên trục kết nối này có các trục ngang nối với các cụm, điểm di tích, bố cục các khu chức năng nhằm tổ chức các hoạt động văn hóa, dịch vụ du lịch di sản, du lịch tham quan, du lịch trải nghiệm, du lịch sinh thái đồng ruộng - cảnh quan rừng.

Trong đó có 3 khu vực trung tâm: Khu quản lý - đón tiếp 1 là khu hành chính của Ban quản lý di tích, kết hợp đón tiếp quảng bá du lịch được bố cục ở giữa trục dọc trên tuyến đường ngang kết nối với giao thông đối ngoại (đường 517B). Du khách đỗ xe ở đây, sau đó sử dụng phương tiện xe điện để tham quan, trải nghiệm di sản theo sự hướng dẫn của Ban Quản lý; khu vực quản lý 2 về phía Tây và khu vực quản lý 3 về phía Đông.

Ba trục ngang nối từ trục dọc đến di tích Giếng Dưới, Giếng Lội và cụm Giếng Trạng - Giếng Phường được bố cục tạo không gian một xóm với nhà ở dân gian (mô hình nhà ở truyền thống Trung bộ) với khuôn viên và cổng - hàng rào cây xanh cắt xén; đường ngõ bằng bê tông giả đất (không vỉa hè). Bố cục trang trí cảnh quan ngõ theo phong cách truyền thống.

Vùng cảnh quan bao quanh di tích, bao gồm đất rừng phòng hộ, đất rừng sản xuất, đất rừng sinh thái, đất canh tác nông nghiệp được bảo vệ và trồng bổ sung cây xanh, đặc biệt những loài cây có tác dụng tạo cảnh quan có giá trị không chỉ về bảo vệ đất, nước mà còn tạo thẩm mỹ cảnh quan rừng và cảnh quan đồng ruộng.

Cảnh quan rừng cần được bổ sung để tạo thảm thực vật nhiều tầng, phủ kín mặt đất vừa giữ nước tốt là vừa cải thiện vi khí hậu khu vực; đồng thời có thể tổ chức một số đường mòn vừa tạo điều kiện người dân tổ chức sản xuất luân canh (đối với rừng sản xuất) vừa bảo đảm luôn có mảng xanh; vừa có thể phát triển du lịch sinh thái rừng.

Cảnh quan đồng ruộng trước cụm Giếng Côi, Giếng Dưới và Giếng Lội trở thành điểm nhấn thị giác ấn tượng bằng hệ thống cầu cạn (trên ruộng) kết hợp với các điểm dịch vụ, tạo điều kiện cho du khách ngắm nhìn và “check-in” trọn vẹn toàn cảnh cụm giếng trên nền đồi thấp, hòa cùng cảnh quan rừng và những ngôi nhà ở dân gian. Các khu dân cư hiện hữu và mở rộng được tái định cư tại chỗ theo nguyên tắc bố cục không gian làng xóm, kiến trúc dân gian, kết cấu bền vững và thiết bị tiện nghi - hiện đại; phân bố các khu vực năng khác theo đơn vị hành chính

Trong khu vực bảo vệ di tích, nghiêm cấm việc san bạt các khu vực chân đồi quanh giếng thành các ruộng rau làm thay đổi hệ sinh thái thảm thực vật bên trên các đồi đất đỏ bazan; khoan giếng và khai thác đá làm địa hình bị biến dạng, không giữ được độ ẩm dẫn đến thay đổi kết cấu địa tầng, thay đổi lưu lượng và mất định hướng dòng chảy của các giếng, cạn giếng.

Đối với toàn bộ khu vực dân cư và các công trình hành chính, công cộng, dịch vụ, giáo dục, văn hóa – thể thao trong khu vực quy hoạch: Nghiêm cấm các hoạt động xây dựng làm ảnh hưởng đến nguồn nước; ưu tiên bổ sung cây xanh trong các khuôn viên nhà ở, cây xanh ngõ xóm, trong khu vực công trình hành chính – công cộng và văn hóa – giáo dục.

Đối với khu vực hỗ trợ phát huy giá trị di tích: Đây là không gian đệm bảo vệ các yếu tố tự nhiên ảnh hưởng tới di tích (như kết cấu địa tầng, mạch nước ngầm, thảm thực vật…), đồng thời là không gian bố trí các công trình hỗ trợ, phát huy giá trị di tích nhằm thu hút khách tham quan, tăng thời gian khách lưu lại di tích; tạo mối liên kết giữa các thành phần trong di tích (giữa các khu chức năng, giữa các di tích,...); bảo tồn và phát huy hiệu quả các giá trị di sản văn hóa phi vật thể gắn với di tích.

Các công trình xây dựng mới nhằm phát huy giá trị di tích có quy mô, hình thức kiến trúc phù hợp với cảnh quan chung của di tích, mang nét đặc trưng của kiến trúc địa phương, có sự gắn kết giữa cảnh quan thiên nhiên và nhân tạo.

Tỉnh xây dựng các sản phẩm du lịch đặc trưng: Du lịch văn hóa - lịch sử: Tham quan, nghiên cứu, trải nghiệm các giá trị đặc trưng của di tích, lễ hội truyền thống; thông qua các phương tiện hiện đại để giới thiệu về nghệ thuật trị thủy, đấu tranh với tự nhiên... của cha ông (phim 3D, 3D mapping…). Du lịch cộng đồng: Tìm hiểu văn hóa, phong tục tập quán cũng như các loại hình văn hóa, văn nghệ, ẩm thực, nghề truyền thống gắn với di tích (nghề trồng rau liệt, nghề chế tác đá)... tại địa phương.

Cùng với nhiệm vụ bảo vệ nguồn nước, địa phương này phát triển sản phẩm du lịch đặc trưng.

Du lịch sinh thái (nông nghiệp): Trải nghiệm trồng, thu hoạch chế biến các loại rau đặc sản địa phương. Kết hợp các sản phẩm du lịch để tăng tính hấp dẫn của du lịch địa phương, kéo dài thời gian lưu trú của khách du lịch. Bảo vệ, tôn tạo và nâng cấp tài nguyên và môi trường du lịch, ưu tiên bảo tồn văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch cộng đồng;

Đầu tư xây dựng các sản phẩm du lịch đặc thù, xây dựng các cơ chế chính sách để thu hút và tạo ra các nguồn vốn đầu tư phát triển các hoạt động kinh doanh du lịch; tăng cường công tác quảng bá và xúc tiến du lịch, liên kết hạ tầng du lịch, phát triển sản phẩm du lịch với các trung tâm du lịch trọng điểm của tỉnh, của vùng; đào tạo phát triển nguồn nhân lực phục vụ du lịch;

Hạn chế việc san lấp, thay đổi địa hình cảnh quan thiên nhiên làm ảnh hưởng độ ổn định của nền đất, chất lượng di tích. Cao độ thiết kế vừa bảo đảm cho việc thoát nước nhanh, không gây ngập úng cục bộ, xói lở, vừa hài hòa với kiến trúc cảnh quan khu vực. Độ dốc nền thuận tiện cho giao thông, phù hợp với địa hình tự nhiên. Nghiêm cấm việc đào bới, san ủi làm thay đổi diện mạo cảnh quan; lưu lượng và mất định hướng dòng chảy của các giếng cổ. Sử dụng nguồn cấp nước theo các quy hoạch xây dựng liên quan bảo đảm đáp ứng như cầu sử dụng của di tích. Hạn chế tối đa việc khai thác nước ngầm trong phạm vi di tích.

Bảo đảm đầy đủ, đồng bộ hệ thống thoát nước. Nước thải được xử lý cục bộ trước khi thoát ra hệ thống thoát nước chung. Phân loại chất thải rắn tại nguồn. Bố trí hệ thống thu gom chất thải rắn trong khu vực di tích, khu vực công trình dịch vụ công cộng và trên các trục đường... phù hợp với cảnh quan khu di tích./.

Nguồn: Quảng Trị: Bảo tồn di tích, hệ thống mạch nước ngầm ở các giếng cổ