Con đường dẫn vào hồ Núi Cốc buổi sớm mang theo mùi ngai ngái của đất ẩm và hương chè phảng phất. Hai bên đường, những đồi chè nối tiếp nhau, xanh thẫm, mềm mại, trải dài tít tắp. Thái Nguyên vẫn thế - một vùng đất mà màu xanh ngút ngàn, dịu dàng và kiêu hãnh. Những nương chè uốn theo triền đồi như những con sóng đứng yên, lặng lẽ chứng kiến bao mùa mưa nắng đi qua. Ở đây, thời gian dường như không trôi vội.

Hồ Núi Cốc không hiện ra đột ngột. Nó mở dần, từng chút một, như một câu chuyện không muốn kể quá nhanh. Ban đầu chỉ là một khoảng nước thấp thoáng sau hàng cây, rồi rộng ra, sâu hơn, cho đến khi trước mắt người đứng nhìn là cả một mặt hồ mênh mang. Mặt nước xanh, nhưng không xanh rực, mà xanh trầm, xanh của sự lắng đọng. Nhìn vào hồ, người ta có cảm giác như đang nhìn vào một tấm gương đã soi quá nhiều gương mặt, đến mức không còn phản chiếu rõ nét nữa, mà chỉ giữ lại những lớp mờ của ký ức.

Ít ai khi đứng trước hồ Núi Cốc lại nghĩ rằng nơi đây từng không có hồ. Trước những năm 1970, vùng đất này là thung lũng, là ruộng đồng, là những xóm làng nằm nép mình dưới chân đồi. Công trình thủy lợi Núi Cốc được xây dựng trong một giai đoạn đất nước còn nhiều gian khó, với mục đích rất cụ thể và thực tế: tích nước, điều tiết thủy lợi, phục vụ sản xuất nông nghiệp cho cả một vùng rộng lớn của trung du Bắc Bộ. Khi nước bắt đầu dâng lên, những gì thuộc về đời sống cũ dần chìm xuống.

Nhà cửa, ruộng nương, con đường làng quen thuộc - tất cả biến mất khỏi mặt đất. Nhưng sự biến mất ấy không hoàn toàn là mất mát. Bởi những gì đã từng tồn tại, dù bị nước phủ lên, vẫn để lại dấu vết trong ký ức của con người. Hồ Núi Cốc, vì thế, không chỉ là một hồ nước nhân tạo, mà là nơi ký ức của cả một vùng đất được giữ lại trong im lặng. Nước xóa đi hình hài cụ thể, nhưng lại bảo tồn cảm xúc.

Có lẽ chính vì thế mà hồ Núi Cốc mang một vẻ buồn rất riêng. Không phải nỗi buồn bi lụy, không phải nỗi buồn khiến người ta tuyệt vọng, mà là nỗi buồn của những điều đã qua, được chấp nhận và cất giữ. Mặt hồ phẳng lặng, nhưng không rỗng. Dưới lớp nước ấy là cả một tầng trầm tích của đời sống, của con người, của những năm tháng đã từng hiện hữu.

Người ta nói hồ Núi Cốc có gần một trăm hòn đảo lớn nhỏ. Nhìn từ xa, những hòn đảo ấy giống như những mảnh ký ức nổi lên giữa mặt nước. Có đảo rậm rạp cây cối, có đảo chỉ phủ một lớp cỏ thấp, có đảo đứng riêng lẻ, có đảo tụ thành nhóm. Mỗi hòn đảo mang một dáng vẻ khác nhau, như những số phận khác nhau cùng tồn tại trong một không gian chung. Chúng không di chuyển, nhưng cũng không tách rời mặt hồ. Không có nước, đảo chỉ là đất khô. Không có đảo, mặt hồ sẽ trở nên trống trải. Chúng cần nhau để tạo nên một chỉnh thể hài hòa.

Khi thuyền rẽ nước đưa du khách đi qua các đảo, cảm giác chuyển động rất chậm. Nước mở ra trước mũi thuyền, rồi khép lại phía sau, như thể chưa từng bị xáo trộn. Những gợn sóng nhỏ nhanh chóng tan đi, trả lại cho mặt hồ sự phẳng lặng vốn có. Hồ Núi Cốc không giữ lại dấu vết của chuyển động, cũng như thời gian không giữ lại dấu vết của những cảm xúc nhất thời. Mọi thứ đến rồi đi, chỉ những gì đủ sâu mới ở lại.

Ngồi trên thuyền, nhìn những hòn đảo lướt qua, tôi chợt nghĩ đến những con người đã từng sống ở vùng đất này trước khi hồ được hình thành. Họ đã rời đi như thế nào? Mang theo được bao nhiêu ký ức? Và bao nhiêu điều đã buộc phải để lại dưới làn nước đang dâng? Những câu hỏi ấy không có câu trả lời rõ ràng. Nhưng chính sự không rõ ràng ấy khiến hồ Núi Cốc trở nên đặc biệt. Hồ như kể câu chuyện của mình bằng sự im lặng kéo dài hàng chục năm.

Hồ Núi Cốc còn sống trong tâm thức người Việt bằng một truyền thuyết buồn: chuyện tình nàng Công - chàng Cốc. Một câu chuyện đã được kể đi kể lại qua nhiều thế hệ. Chàng trai nghèo đem lòng yêu nàng con gái phú ông. Tình yêu bị ngăn cấm. Nỗi đau không tìm được lối thoát, hóa thành nước mắt, thành núi, thành sông, thành hồ. Dù biết đó chỉ là truyền thuyết, nhưng đứng trước mặt nước mênh mang này, người ta khó lòng không tin rằng có điều gì đó rất thật đã từng xảy ra.

Truyền thuyết ấy không tồn tại để giải thích địa hình, mà để giải thích cảm xúc. Nó cho con người một cách gọi tên nỗi buồn, một cách hiểu rằng: có những đau đớn không biến mất, mà chỉ chuyển sang một hình thức tồn tại khác. Hồ Núi Cốc, theo cách ấy, là nơi nỗi buồn được hóa thân thành cảnh vật, để con người có thể đối diện mà không bị tổn thương trực tiếp.

Buổi trưa, khi mặt trời lên cao, hồ Núi Cốc sáng hơn. Ánh nắng rơi xuống mặt nước, tạo thành những vệt lấp lánh. Màu nước thay đổi liên tục, từ xanh đậm sang xanh nhạt, rồi ánh bạc. Không gian mở ra rộng rãi, nhưng không hề trống trải. Thuyền du lịch đi qua, để lại những gợn sóng nhỏ, nhưng chỉ một lát sau, mặt hồ lại trở về trạng thái ban đầu. Hồ không phản ứng mạnh mẽ trước sự hiện diện của con người. Nó tiếp nhận, rồi để mọi thứ trôi đi.

Chính trong sự bình thản ấy, hồ Núi Cốc dạy con người một bài học âm thầm. Trong khi con người quen với việc khẳng định sự tồn tại của mình bằng tiếng ồn, bằng dấu vết, bằng tốc độ, thì hồ lại tồn tại bằng cách ngược lại: bằng sự lắng đọng. Nó nhắc rằng không phải mọi giá trị đều cần được nhìn thấy ngay. Có những giá trị chỉ hiện ra khi con người đủ kiên nhẫn để dừng lại.

Chiều xuống trên hồ Núi Cốc rất chậm. Ánh sáng không tắt đột ngột, mà nhạt dần, như thể mặt trời cũng ngần ngại rời khỏi mặt nước này. Những ngọn đồi soi bóng xuống hồ, kéo dài, rung nhẹ theo gió. Bóng núi hòa vào bóng mây, rồi tan ra trong làn nước xanh trầm. Khoảnh khắc ấy, hồ không còn là một không gian địa lý cụ thể, mà trở thành một trạng thái - trạng thái của sự lặng im, của những suy nghĩ không cần lời.

Tiếng gió thổi qua mặt hồ không mạnh, chỉ đủ làm mặt nước gợn nhẹ. Những gợn sóng nhỏ ấy lan ra rất nhanh rồi biến mất, trả lại cho hồ vẻ phẳng lặng vốn có. Dường như hồ Núi Cốc không thích giữ lại dấu vết của chuyển động. Nó để mọi xáo trộn trôi qua, giống như cách thời gian làm mờ đi những vết xước trong ký ức con người. Chỉ những gì thật sâu mới không bị xóa nhòa.

Ở một góc khác của hồ có chùa thiêng Thác Vàng rất nổi tiếng. Khi tiếng chuông chùa vang lên trong buổi chiều muộn, âm thanh ấy không vang dội, mà lan ra nhẹ nhàng trên mặt nước, rồi tan đi. Nó không gọi ai cụ thể, mà như nhắc con người nhớ rằng giữa những biến động của đời sống, vẫn cần một nơi để dừng lại.

Tôi đứng bên bờ hồ, nhìn mặt nước chuyển dần sang màu sẫm khi ánh sáng rút đi. Trong khoảnh khắc ấy, tôi chợt nhận ra rằng hồ Núi Cốc không chỉ lưu giữ ký ức của một vùng đất, mà còn gợi mở ký ức cá nhân của mỗi người đến đây. Đứng trước mặt nước mênh mang, người ta khó tránh khỏi việc soi lại chính mình: những điều đã qua, những lựa chọn đã làm, những mất mát không thể gọi tên.

Đêm xuống trên hồ Núi Cốc rất nhanh. Khi ánh đèn từ khu du lịch phản chiếu xuống mặt nước, hồ khoác lên mình một diện mạo khác. Những vệt sáng kéo dài, run rẩy theo từng gợn sóng nhỏ, tạo cảm giác vừa thực vừa ảo. Mặt nước lúc này giống như một tấm kính mỏng, phía trên là ánh sáng của hiện tại, phía dưới là bóng tối của quá khứ. Giữa hai lớp ấy, hồ tồn tại như một ranh giới mong manh.

Âm thanh ban đêm quanh hồ không nhiều. Tiếng côn trùng rả rích trong các bụi cây, tiếng gió lùa qua tán lá, tiếng nước khẽ vỗ vào bờ. Tất cả hòa vào nhau thành một nhịp điệu đều đặn, khiến người nghe không thấy cô đơn, mà thấy mình đang được bao bọc. Đêm ở hồ Núi Cốc không làm người ta sợ hãi. Nó khiến người ta muốn lắng nghe, muốn ở lại lâu hơn, muốn để những suy nghĩ chậm lại.

Trong không gian ấy, tôi nghĩ đến nhịp sống hiện đại đang diễn ra bên ngoài. Thành phố mở rộng, những con đường mới hình thành, nhịp sống ngày càng nhanh. Con người quen với việc đo giá trị bằng tốc độ, bằng hiệu quả, bằng những kết quả nhìn thấy ngay. Nhưng hồ Núi Cốc tồn tại như một lời nhắc nhở âm thầm: không phải mọi giá trị đều nằm ở chuyển động. Có những giá trị nằm ở sự dừng lại, ở khả năng giữ cho mình một khoảng lặng giữa dòng chảy không ngừng.

Thái Nguyên đang thay đổi từng ngày. Những khu đô thị mới mọc lên, những nhà máy, khu công nghiệp xuất hiện, mang theo nhịp sống mới. Sự phát triển là điều không thể tránh khỏi, và cũng là điều cần thiết. Nhưng giữa những đổi thay ấy, hồ Núi Cốc vẫn ở đó, không chống lại, không hòa tan, chỉ lặng lẽ tồn tại. Nó như một cái neo, giữ cho vùng đất này không trôi quá xa khỏi ký ức của chính mình.

Có những buổi sáng sớm, mờ sương mặt hồ Núi Cốc hiện ra mờ ảo như một giấc mơ chưa kịp tan. Mặt nước khi ấy gần như đứng yên, phản chiếu bầu trời xám nhạt. Không gian vắng lặng đến mức người ta có thể nghe thấy tiếng bước chân của chính mình. Trong khoảnh khắc ấy, hồ không còn là điểm đến du lịch, mà trở thành một nơi để đối thoại với bản thân.

Tôi nghĩ đến những thế hệ đã đi qua vùng đất này. Những người từng sống dưới thung lũng trước khi hồ được hình thành. Những người đã góp công sức xây dựng công trình thủy lợi trong những năm tháng gian khó. Những người hôm nay đến đây để tìm kiếm sự thư giãn, để chụp một bức ảnh, để tạm rời khỏi nhịp sống ồn ào. Mỗi thế hệ mang đến hồ một cách nhìn khác nhau, nhưng hồ vẫn là hồ, không đổi.

Có lẽ, chính vì thế hồ Núi Cốc trở nên đặc biệt. Không cần phải liên tục làm mới mình để được nhớ đến. Cũng chẳng cần trở thành trung tâm của mọi ánh nhìn. Nó tồn tại bằng cách rất riêng: lặng lẽ giữ những điều con người không còn thời gian để giữ.

Rời hồ Núi Cốc, tôi không mang theo cảm giác mãn nguyện của một chuyến tham quan thắng cảnh. Tôi mang theo một sự trầm lắng, như sau khi đọc xong một cuốn sách không có đoạn kết rõ ràng. Hồ không cho tôi câu trả lời cụ thể, nhưng nó đặt ra rất nhiều câu hỏi: về thời gian, về ký ức, về cách con người sống chung với thiên nhiên và với chính quá khứ của mình.

Với tôi hồ Núi Cốc, là một không gian văn hóa - tinh thần, nơi nước và núi cùng nhau giữ hộ thời gian. Nơi con người, nếu còn đủ kiên nhẫn để dừng lại, có thể soi thấy chính mình trong mặt nước đã học cách im lặng. Và có lẽ, chính trong sự im lặng ấy, những điều quan trọng nhất mới có cơ hội được lắng nghe.

Nguồn: Hồ Núi Cốc - nơi nước giữ hộ những ký ức