Người dân xã Đồng Phúc thu hái chè Shan tuyết.

Cây quý trên núi cao

Ở thôn Bản Mộc, xã Yên Bình, những cây chè Shan tuyết nằm ở độ cao gần 1.000 mét so với mực nước biển. Nơi đây có 76 hộ dân, chủ yếu là đồng bào dân tộc Tày, nhiều thế hệ gắn bó với cây chè. Những cây chè Shan tuyết vài chục năm tuổi, thân phủ kín lớp địa y bạc màu, bám rễ trên những sườn núi cao quanh năm mây phủ. Mỗi vụ thu hoạch, bà con phải đi bộ men theo những con đường dốc, có lúc mất gần một giờ mới tới nơi, để hái những búp non còn đẫm sương.

Chị Ma Thị Hạnh, người dân thôn Bản Mộc chia sẻ: Từ nhỏ tôi đã theo bố mẹ lên núi hái chè. Ngày ấy chúng tôi làm chè chỉ để uống, sau này mới mang đi bán. Với người dân trong thôn, cây chè giống như người bạn đã gắn bó từ đời ông bà đến bây giờ.

Thành viên Hợp tác xã nông nghiệp Bản Mộc đóng gói sản phẩm chè Shan tuyết.

Từng gắn bó với đời sống nhưng phải đến vài năm trở lại đây, cây chè Shan tuyết bắt đầu bước sang một hướng đi mới khi người dân liên kết thành lập hợp tác xã và thay đổi cách sản xuất. Ngay tại thôn Bản Mộc, Hợp tác xã Nông nghiệp Bản Mộc được thành lập năm 2023, từng bước chuẩn hóa quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP và hữu cơ, xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Các sản phẩm chè xanh và hồng trà từ chè Shan tuyết của Hợp tác xã đã được chứng nhận OCOP 3 sao.

Anh Ma Văn Thông, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Bản Mộc cho hay: "Chúng tôi xác định muốn phát triển bền vững thì phải nâng cao chất lượng sản phẩm và xây dựng thương hiệu. Khi người tiêu dùng biết đến chè Shan tuyết Bản Mộc, giá trị của cây chè sẽ được nâng lên và người dân cũng có thêm thu nhập".

Không chỉ ở Bản Mộc, xã Đồng Phúc, vùng chè Shan tuyết lớn nhất của tỉnh, cả chính quyền và người dân đều đang thay đổi cách làm kinh tế từ cây chè. Toàn xã hiện có khoảng 600ha chè Shan tuyết, trong đó hơn 316ha đang cho thu hoạch ổn định. Nhiều diện tích đã đạt các tiêu chuẩn hữu cơ và VietGAP. Toàn xã có gần 400 hộ dân tham gia trồng, chăm sóc, chế biến và kinh doanh chè, tạo việc làm cho khoảng 1.000 lao động địa phương.

Từ những búp chè sinh trưởng trên núi cao, chỉ trông vào “nước trời”, nông dân Đồng Phúc đã được hỗ trợ để xây dựng chuỗi sản xuất từ chăm bón, thu hái, chế biến đến tiêu thụ. Nhờ vậy, thu nhập từ làm chè Shan tuyết cũng cao hơn trước. Sản phẩm đưa ra thị trường gồm trà móc câu truyền thống và các loại trà mới như hồng trà, bạch trà… có giá bán từ 500 nghìn đồng đến vài triệu đồng/kg. Những sản phẩm trà Shan tuyết không còn chỉ xuất hiện ở các phiên chợ vùng cao mà đã có mặt tại nhiều thị trường lớn, thậm chí xuất khẩu sang Hoa Kỳ.

Từ di sản đến động lực phát triển

Nhìn từ Bản Mộc và Đồng Phúc có thể thấy, giá trị kinh tế của chè Shan tuyết ngày càng rõ nét. Từ một loại cây gắn với tập quán canh tác truyền thống, chè Shan tuyết đang từng bước trở thành sản phẩm hàng hóa có giá trị cao, tạo việc làm và giúp nhiều hộ dân có thêm nguồn thu ngay trên quê hương mình.

Mô hình sản xuất chè Shan tuyết hữu cơ được triển khai tại thôn Bản Mộc từ năm 2025.

Khi cây chè có chỗ đứng trên thị trường, nhiều địa phương bắt đầu tính đến việc khai thác thêm giá trị du lịch. Giữa những đồi chè chìm trong sương sớm, du khách có thể theo chân người dân lên núi hái chè, lắng nghe câu chuyện về những cây chè cổ thụ hàng trăm năm tuổi, trải nghiệm sao chè thủ công rồi thưởng thức chén trà nóng giữa không gian đại ngàn.

Ngay tại xã Yên Bình, ý tưởng phát triển du lịch trải nghiệm gắn với văn hóa dân tộc Tày đang dần hình thành. Trong khi đó, xã Đồng Phúc cũng định hướng kết hợp các đồi chè cổ thụ, nghề chế biến chè truyền thống với du lịch cộng đồng. Nếu hạ tầng và dịch vụ được đầu tư bài bản, đây sẽ là hướng đi nhiều triển vọng cho các vùng chè Shan tuyết của tỉnh.

Ông Triệu Đức Thông, Phó Chủ tịch UBND xã Đồng Phúc cho biết: Địa phương đang định hướng gắn sản xuất chè với phát triển du lịch trải nghiệm và kết nối với tuyến du lịch hồ Ba Bể. Đây không chỉ là cách nâng cao giá trị sản phẩm mà còn góp phần bảo tồn cảnh quan, văn hóa và tạo thêm cơ hội phát triển kinh tế cho người dân.

Khi chiều buông trên những triền núi, bóng những cây chè cổ thụ lại đổ dài xuống sườn đồi. Người dân lặng lẽ gùi những bao chè búp tươi xuống núi sau một ngày miệt mài thu hái. Cũng từ những búp chè ấy, một nghề truyền thống đang được gìn giữ và tiếp nối, cuộc sống của người dân đổi thay từng ngày và những vùng núi cao của Thái Nguyên đang dần tìm thấy hướng đi từ chính giá trị bản địa.

Nguồn: Shan tuyết đổ bóng đại ngàn