Ngôi nhà đầy ắp tiếng đàn

Điều khiến tôi nhớ nhất sau nhiều lần đến thăm nhà Nghệ nhân Nhân dân Hoàng Thị Hồng ở số 29, đường Phù Liễn, phường Phan Đình Phùng là tiếng đàn Tính quyện trong hương cà phê. Quán cà phê Môka bên cạnh gia đình cho thuê vừa tạo thêm khoản thu nhập để tuổi già thảnh thơi, vừa khiến không gian nơi đây lúc nào cũng có chút lãng mạn bởi âm nhạc.

Trên các bức tường từ tầng một đến tầng ba nhà bà treo kín đàn Tính, nón cọ, vải thổ cẩm cùng hàng trăm bức ảnh lưu giữ những chuyến đi, những buổi biểu diễn, những lớp truyền dạy. Mỗi bức ảnh như một lát cắt của thời gian, nhắc nhớ về hành trình đã đi qua và tiếp thêm động lực cho bà ở chặng đường phía trước.

Năm 1966, cô gái dân tộc Nùng Hoàng Thị Hồng rời xóm Pải, xã Phượng Tiến, huyện Định Hóa để về thành phố Thái Nguyên, trở thành diễn viên Đoàn văn công Khu tự trị Việt Bắc. Gương mặt phúc hậu, giọng hát trong trẻo cùng niềm đam mê nghệ thuật đã giúp cô gái trẻ nhanh chóng trưởng thành trong môi trường nghệ thuật chuyên nghiệp. Cô miệt mài học hỏi, làm giàu vốn hiểu biết về hát Then, hát Bụt, Sli Nùng, Lượn Tày, Dá Hai... của đồng bào các dân tộc vùng Đông Bắc.

Sau hơn 31 năm công tác, nghỉ hưu không có nghĩa là dừng lại, bà tiếp tục cộng tác với Trung tâm Văn hóa tỉnh, giảng dạy tại Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc. Năm 2007, bà thành lập Câu lạc bộ đàn Tính, hát Then đầu tiên của tỉnh với 18 thành viên. Từ hạt nhân ban đầu ấy, phong trào ngày càng lan tỏa, có thời điểm thu hút hơn 200 hội viên ở nhiều chi hội.

Khi Làng Văn hóa - Du lịch Các dân tộc Việt Nam thành lập, bà được mời về phụ trách Nhà Nùng. Suốt ba năm, biết bao du khách trong và ngoài nước đã được nghe bà đàn, hát, giới thiệu về phong tục, tập quán và vẻ đẹp văn hóa của người Nùng. Trở về Thái Nguyên, nhịp sống của bà vẫn không hề chậm lại. Người phụ nữ U80 vẫn tự chuẩn bị loa, micro, dây điện, dàn dựng tiết mục mỗi khi có lời mời biểu diễn. Ngôi nhà nhỏ của bà ngày nào cũng rộn ràng tiếng đàn Tính, tiếng hát, tiếng xóc nhạc.

Cuộc trò chuyện của tôi với bà bỗng ngắt quãng bởi tiếng đàn vang lên từ tầng dưới. Bà mỉm cười: "Cửa nhà lúc nào cũng mở. Ai thích thì cứ vào tập đàn, tập hát thôi". Người vừa đến là bà Nguyễn Thị Xuyến, 66 tuổi, ở phường Phan Đình Phùng. Năm 2007, khi được bà Hồng động viên tham gia Liên hoan Trà Quốc tế Thái Nguyên lần thứ nhất, bà Xuyến mới chỉ biết một điệu phong slư. Được bà Hồng tận tình hướng dẫn từng câu hát, từng nhịp đàn, bà dần tự tin bước lên sân khấu.

Sự kiên trì đã được đền đáp. Năm 2015, bà Xuyến đoạt giải A tại Liên hoan Đàn tính, hát Then toàn quốc; năm 2022, bà được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú và trở thành người trực tiếp truyền dạy ở nhiều địa phương. Mười năm công tác tại Nhà Tày ở Làng Văn hóa - Du lịch Các dân tộc Việt Nam cũng giúp bà Xuyến tiếp tục lan tỏa vẻ đẹp văn hóa dân tộc tới du khách.

Đến nay, dù đã thành thạo nhiều làn điệu dân ca Tày, mỗi ngày bà vẫn dành hai đến ba giờ luyện đàn, luyện hát. "Đàn Tính, hát Then đã cho tôi một cuộc sống thú vị và ý nghĩa hơn rất nhiều" - bà Xuyến chân thành chia sẻ.

Công nghệ nối dài di sản

Nếu chỉ nhìn tuổi tác, ít ai nghĩ Nghệ nhân nhân dân Hoàng Thị Hồng lại sử dụng mạng xã hội thành thạo như vậy. Facebook, Zalo, TikTok đã trở thành những "lớp học" của bà.

Bà vẽ hình cây đàn Tính lên giấy, ghi rõ vị trí dây đàn, nốt nhạc, cách gảy rồi chụp ảnh đăng lên mạng. Bà livestream hướng dẫn cách cầm đàn, cách bấm, cách hát. Những buổi tập luyện cũng được bà ghi hình, đăng tải để mọi người cùng xem, cùng sửa.

Bà tâm sự: "Hát Then, đàn Tính của người Tày - Nùng đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Bảo tồn di sản là trách nhiệm của tất cả mọi người, trong đó có tôi. Mạng xã hội là phương tiện lan tỏa nhanh và rộng nhất hiện nay, nên tôi tận dụng nó để truyền dạy. Tôi cứ mộc mạc đưa lên thôi, không phải để kiếm tiền hay câu like, câu view, chỉ mong trao đi được điều gì có ích".

Đằng sau sự bền bỉ của Nghệ nhân Hoàng Thị Hồng có một người bạn đồng hành đặc biệt - chồng bà, nhạc công accordion Mã Xuân Trọng. Là học viên khóa đầu tiên của Học viện Âm nhạc Việt Nam, từng công tác tại Đoàn Ca múa dân gian Việt Bắc và giảng dạy ở nhiều trường nghệ thuật, ông đã dành trọn cuộc đời cho âm nhạc.

Bây giờ, niềm vui của ông là nghe bà hát, góp ý về cao độ, trường độ, tiết tấu hay cách dàn dựng chương trình. Bà hóm hỉnh gọi chồng là "cố vấn nghệ thuật". Hai ông bà lặng lẽ chăm sóc nhau, tôn trọng niềm đam mê của nhau để những năm tháng tuổi già đầy ắp tiếng đàn, tiếng hát và tiếng cười.

Có người thống kê rằng hơn 700 học trò đã được Nghệ nhân nhân dân Hoàng Thị Hồng truyền dạy. Nhưng có lẽ, điều đáng quý hơn những con số ấy là tinh thần học tập suốt đời, là tình yêu văn hóa dân tộc và ý thức gìn giữ di sản mà bà đã trao truyền cho biết bao thế hệ.

Rời ngôi nhà nhỏ trên đường Phù Liễn, trong tôi vẫn ngân nga tiếng đàn Tính và nụ cười của người nghệ nhân tóc bạc. Tôi chợt hiểu rằng, di sản không chỉ sống trong bảo tàng hay trên sân khấu. Di sản thực sự sống khi được trao truyền bằng tình yêu, bằng sự thích ứng với thời đại. Và ở tuổi "cổ lai hy", Nghệ nhân Nhân dân Hoàng Thị Hồng đang lặng lẽ chứng minh điều giản dị mà sâu sắc ấy.

Nguồn: Trao truyền di sản bằng công nghệ