Năm 2025, tại Việt Nam xảy ra thiên tai liên tiếp, diễn biến ngày càng khốc liệt trên phạm vi rộng, mang nhiều yếu tố bất thường, vượt xa các ngưỡng lịch sử từng ghi nhận. Trên biển Đông đã xuất hiện tới 15 cơn bão và 6 áp thấp nhiệt đới, vượt kỷ lục năm 2017.

Theo Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), thiên tai đã làm 468 người chết và mất tích, 741 người bị thương; hơn 4.100 ngôi nhà bị sập, cuốn trôi, gần 349.000 ngôi nhà khác bị hư hỏng, tốc mái… Sản xuất nông nghiệp chịu tổn thất nặng nề với trên 545.000 ha lúa, hoa màu bị ngập úng, thiệt hại; hàng chục nghìn con gia súc và hàng triệu con gia cầm bị chết, cuốn trôi; tổng thiệt hại kinh tế ước tính vượt 98.677 tỷ đồng, để lại những thách thức rất lớn cho công tác khắc phục và phục hồi sau thiên tai.

Bên cạnh đó, hạn hán, xâm nhập mặn khu vực Đồng bằng sông Cửu Long cũng gây ảnh hưởng lớn tới đời sống người dân trong năm 2024-2025. Theo lãnh đạo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, Cục Khí tượng Thủy văn, thiên tai ở Việt Nam hiện nay không chỉ gia tăng về tần suất mà còn có nhiều hiện tượng “chưa từng có tiền lệ”, như các đợt mưa lũ kỷ lục trên diện rộng hay hạn hán, xâm nhập mặn lịch sử.

Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ biến đổi khí hậu toàn cầu, trong khi hệ thống quan trắc, dữ liệu và công nghệ dự báo chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn. Dù đã có nhiều tiến bộ, nhưng sai số trong dự báo cường độ bão, định lượng mưa lớn còn gặp khó khăn do thiếu dữ liệu chi tiết và thời gian thực, nhất là khả năng cảnh báo lũ quét, sạt lở đất chi tiết đến từng khu dân cư. Đây là “điểm nghẽn” cần sớm được tháo gỡ.

Từ thực trạng tình hình thiên tai diễn biến ngày càng khó lường, ngành khí tượng thủy văn xác định công nghệ phải là “chìa khóa” nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm. Lãnh đạo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, Cục Khí tượng Thủy văn cho hay, ngành khí tượng thủy văn hiện đang vận hành siêu máy tính CRAY cho phép cung cấp dữ liệu dự báo thời tiết với lưới tính độ phân giải cao 3km x 3km.

Các mô hình dự báo số trị hiện đại như GSM (Nhật Bản), GFS (Hoa Kỳ), ECMWF (châu Âu), các mô hình khu vực như WRF-ARW, WRF-IFS, WRF-DA được khai thác hiệu quả, góp phần nâng cao độ chính xác trong dự báo mưa từ 1 đến 10 ngày. Đặc biệt, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong dự báo quỹ đạo và cường độ bão đang mang lại những bước tiến quan trọng.

Ứng dụng công nghệ hiện đại góp phần cảnh báo sớm, giảm thiểu rủi ro do thiên tai gây ra. (Ảnh: TT).

Các mô hình học máy tổ hợp giúp cải thiện đáng kể chất lượng dự báo, nhất là đối với các cơn bão mạnh trong hạn ngắn. Đề cập đến các giải pháp công nghệ mới, lãnh đạo Viện Khoa học Tài nguyên nước, Trung tâm Quy hoạch và Điều tra Tài nguyên nước Quốc gia, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho rằng, mô hình tích hợp Hybrid-kết hợp dữ liệu hiện trường với mô hình dự báo số đang phát huy hiệu quả.

Phương pháp này giúp tận dụng ưu điểm của nhiều nguồn dữ liệu, nâng cao độ chính xác và giảm thiểu sự không chắc chắn trong dự báo. Giải pháp Hybrid cho phép dự báo mưa trước từ 16 ngày đến 6 tháng, đồng thời cập nhật liên tục, hỗ trợ hiệu quả trong vận hành hồ chứa và lập kế hoạch sản xuất.

Không chỉ dừng lại ở dự báo, cảnh báo, việc truyền tải thông tin cảnh báo đến người dân được các chuyên gia xác định là khâu then chốt. Bên cạnh đó, cần phát triển nền tảng truyền thông đa kênh, tận dụng thiết bị di động, mạng xã hội để đưa thông tin đến người dân nhanh chóng, dễ hiểu, phù hợp với từng nhóm đối tượng, nhất là ở vùng sâu, vùng xa.

Đặc biệt, việc xây dựng hệ thống hỗ trợ ra quyết định, cơ sở dữ liệu đồng bộ và bản đồ rủi ro thiên tai gắn với phương án ứng phó theo cấp độ rủi ro thiên tai sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý, điều hành, khả năng ứng phó của các lực lượng phòng, chống thiên tai cơ sở, cộng đồng. Khi các nền tảng viễn thám, AI và IoT được kết nối đồng bộ sẽ hình thành hệ thống cảnh báo sớm hiện đại, phục vụ hiệu quả công tác phòng, chống thiên tai.

Từ thực tiễn thiên tai ngày càng cực đoan, các chuyên gia cho rằng, cùng với đột phá công nghệ, việc hoàn thiện quy hoạch và đầu tư hạ tầng thích ứng là giải pháp mang tính nền tảng, quyết định hiệu quả lâu dài trong phòng, chống thiên tai.

Đại diện Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam nhấn mạnh, việc ứng dụng viễn thám, AI và các mô hình thủy văn hiện đại cho phép xây dựng hệ thống bản đồ rủi ro hạn hán, xâm nhập mặn, từ đó làm cơ sở khoa học cho bố trí sản xuất, điều chỉnh cơ cấu cây trồng, phân bổ nguồn nước hợp lý.

Đồng thời, cần triển khai đồng bộ các đề án bảo đảm an toàn đập, hồ chứa, tăng cường khả năng điều tiết nước, giảm thiểu rủi ro cho hạ du. Các chuyên gia cũng cho rằng, việc vận hành hồ chứa cần chuyển mạnh sang mô hình thông minh, theo thời gian thực, giúp tối ưu hóa việc tích nước, xả lũ, bảo đảm an toàn cho vùng hạ du và nâng cao hiệu quả khai thác.

Đây là hướng đi quan trọng trong bối cảnh biến động thời tiết ngày càng khó lường. Nhất là cần chuyển tư duy từ "ứng phó thụ động" sang "quản lý rủi ro chủ động" trong công tác phòng, chống thiên tai; đồng thời xây dựng các kịch bản ứng phó cụ thể, sát từng địa phương, loại hình thiên tai.

Áp dụng các giải pháp công nghệ trong dự báo, cảnh báo sớm, quản lý rủi ro và giám sát môi trường giúp con người chủ động đối phó, giảm nguy cơ thiệt hại về người và tài sản do thiên tai gây ra. Đặc biệt, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, cảm biến thông minh và hệ thống tự động hóa không chỉ nâng cao khả năng dự báo mà còn tăng tính hiệu quả trong công tác cứu hộ và phục hồi sau thiên tai.

Đồng thời, việc tích hợp công nghệ vào quy hoạch đô thị, quản lý tài nguyên và xây dựng cơ sở hạ tầng thông minh giúp cộng đồng thích ứng nhanh với những biến đổi khó lường của tự nhiên. Vì vậy, đầu tư và phát triển công nghệ trong lĩnh vực này là cần thiết và cấp bách để bảo vệ cuộc sống và phát triển bền vững của Việt Nam trong giai đoạn tới.

Nguồn:Ứng dụng khoa học công nghệ giảm thiểu tối đa thiệt hại do thiên tai