Xanh hóa từ nhà xưởng, nguyên liệu đến công nghệ

Công nghiệp nông thôn có lợi thế từ nguồn nguyên liệu, lao động và ngành nghề tại chỗ, với hệ sinh thái sản xuất trải rộng từ chế biến nông, lâm, thủy sản đến thủ công mỹ nghệ, cơ khí và các sản phẩm phục vụ sản xuất. Tuy nhiên, những lợi thế truyền thống này đang phải đi cùng yêu cầu ngày càng cao về chất lượng, môi trường và tính minh bạch.

Theo Quyết định số 150/QĐ-TTg ngày 28/1/2022 về Chiến lược phát triển nông nghiệp và nông thôn bền vững giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, Việt Nam hướng tới xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, hiệu quả, bền vững, có sức cạnh tranh cao, đồng thời phát triển nông thôn toàn diện, hiện đại, xanh, sạch và văn minh.

Định hướng này đang đặt ra yêu cầu mới đối với khu vực sản xuất ở nông thôn. Thay vì chỉ tập trung vào sản lượng và giá thành, cơ sở sản xuất ngày càng phải quan tâm đến cách sử dụng nguyên liệu, mức tiêu hao năng lượng, lượng chất thải phát sinh, khả năng truy xuất nguồn gốc và tác động môi trường trong toàn bộ quá trình sản xuất.

Với các thị trường có yêu cầu cao, những yếu tố này thậm chí có thể trở thành điều kiện để sản phẩm được tiếp cận và duy trì vị trí trên thị trường. Vì vậy, xanh hóa không còn đơn thuần là câu chuyện bảo vệ môi trường mà đang chuyển thành một cấu phần trong chiến lược nâng cấp sản phẩm công nghiệp nông thôn.

Xanh hóa từ vùng nguyên liệu đến nhà máy chế biến, hướng tới tiết kiệm tài nguyên, giảm chất thải và nâng giá trị sản phẩm công nghiệp nông thôn. (Ảnh minh hoạ/TL)

Đối với phần lớn cơ sở công nghiệp nông thôn, chuyển đổi xanh không nhất thiết phải bắt đầu bằng những khoản đầu tư lớn. Tiết kiệm điện, nước và nguyên liệu, thay thế thiết bị tiêu hao nhiều năng lượng, giảm phế phẩm, tận dụng phụ phẩm, kiểm soát chất thải hay cải tiến bao bì đều có thể tạo ra những thay đổi rõ rệt trong quá trình sản xuất.

Điểm quan trọng là các giải pháp môi trường cần được đặt cùng với đổi mới công nghệ và quản trị. Một cơ sở có thể giảm tiêu hao năng lượng nhưng nếu chất lượng sản phẩm không ổn định, quy trình thiếu kiểm soát hoặc không chứng minh được nguồn gốc nguyên liệu thì khó tạo dựng lợi thế bền vững.

Ngược lại, khi công nghệ, tiêu chuẩn, quản trị chất lượng và yêu cầu môi trường được cải thiện đồng thời, cơ sở sản xuất có thể đạt được nhiều mục tiêu cùng lúc: giảm chi phí đầu vào, hạn chế lãng phí, nâng chất lượng sản phẩm và tăng khả năng đáp ứng yêu cầu của các kênh phân phối, đối tác và thị trường xuất khẩu.

Đây cũng là hướng phù hợp với mục tiêu nâng cao giá trị gia tăng, đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và bảo vệ môi trường được đặt ra trong chiến lược phát triển nông nghiệp, nông thôn bền vững.

Tuy nhiên, với các cơ sở quy mô nhỏ, khả năng tự đầu tư công nghệ, xây dựng hệ thống quản trị hay đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn mới vẫn là thách thức. Đây là khoảng trống mà chính sách khuyến công có thể tham gia sâu hơn, không chỉ hỗ trợ máy móc, thiết bị mà còn tư vấn công nghệ, tiêu chuẩn chất lượng, quản trị sản xuất, bao bì, thương hiệu và chuyển đổi số.

Nếu được triển khai theo lộ trình phù hợp với quy mô và đặc thù từng ngành hàng, xanh hóa có thể trở thành quá trình nâng cấp sản xuất thay vì tạo thêm áp lực chi phí cho các cơ sở công nghiệp nông thôn.

Liên kết chuỗi để nâng giá trị sản phẩm địa phương

Một trong những hạn chế của công nghiệp nông thôn hiện nay là sản xuất còn phân tán, quy mô nhỏ, khả năng đầu tư công nghệ và tiếp cận các hệ thống phân phối lớn còn hạn chế. Vì vậy, xanh hóa sẽ khó tạo ra tác động lớn nếu chỉ được thực hiện ở từng cơ sở riêng lẻ mà thiếu sự kết nối giữa nguyên liệu, sản xuất, tiêu chuẩn và thị trường.

Vùng nguyên liệu cần được tổ chức gắn với cơ sở chế biến; sản xuất phải dựa trên nhu cầu thị trường; đào tạo lao động cần phù hợp với công nghệ mới. Khi các mắt xích được chuẩn hóa, doanh nghiệp có điều kiện kiểm soát tốt hơn chất lượng, mức tiêu hao tài nguyên và nguồn gốc sản phẩm.

Chuyển đổi số có thể hỗ trợ quá trình này thông qua việc hình thành dữ liệu về nguyên liệu, quy trình sản xuất, tiêu chuẩn và hành trình của sản phẩm. Với sản phẩm làng nghề, thông tin về nguồn nguyên liệu, người sản xuất, nghệ nhân và quy trình chế tác còn có thể trở thành một phần của câu chuyện thương hiệu, giúp người mua hiểu rõ hơn về giá trị sản phẩm.

Khi các khâu được kết nối, tác động của chuyển đổi xanh cũng vượt ra ngoài phạm vi một nhà xưởng. Nguyên liệu được sử dụng hiệu quả hơn, phụ phẩm có thể được tận dụng, quá trình chế biến được nâng lên và giá trị gia tăng có thêm cơ hội được giữ lại tại địa phương.

Đây cũng là cơ sở để sản phẩm công nghiệp nông thôn chuyển từ lợi thế "đặc sản địa phương" sang khả năng tham gia vào những chuỗi cung ứng rộng hơn. Khi đáp ứng được các yêu cầu về chất lượng, môi trường, truy xuất và tính ổn định, sản phẩm có thể tiếp cận thêm các hệ thống phân phối, đối tác sản xuất và thị trường xuất khẩu.

Vì vậy, xanh hóa công nghiệp nông thôn không nên chỉ được nhìn nhận như một khoản chi phí để đáp ứng yêu cầu môi trường. Nếu được triển khai đồng bộ với đổi mới công nghệ, quản trị, chuyển đổi số và liên kết chuỗi, đây có thể trở thành bước nâng cấp mô hình sản xuất, giúp sản phẩm địa phương tăng giá trị, mở rộng thị trường và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị trong nước và quốc tế.

Nguồn:Xanh hóa công nghiệp nông thôn: Từ yêu cầu môi trường đến lợi thế thị trường