Ứng dụng năng lượng nguyên tử phục vụ mục đích hòa bình đang ngày càng được mở rộng trong các lĩnh vực y tế, công nghiệp, nông nghiệp, nghiên cứu khoa học và bảo vệ môi trường. Cùng với những lợi ích mang lại, hoạt động này cũng tiềm ẩn nguy cơ xảy ra các sự cố bức xạ và hạt nhân nếu không được quản lý chặt chẽ hoặc có các tình huống bất thường phát sinh. Vì vậy, việc chủ động xây dựng kế hoạch ứng phó sự cố là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo vệ tính mạng, sức khỏe nhân dân, môi trường và tài sản, đồng thời bảo đảm quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Tại tỉnh Quảng Ngãi đang phát triển các ngành mũi nhọn bao gồm lọc hóa dầu, luyện kim (khu liên hợp gang thép), cơ khí chế tạo và các ngành công nghiệp phụ trợ. Sự tập trung của các tổ hợp công nghiệp nặng dẫn đến việc lưu trữ, sử dụng khối lượng khổng lồ hóa chất dễ cháy nổ, hóa chất độc hại. Đồng thời, các hoạt động chụp ảnh bức xạ công nghiệp (NDT), thiết bị đo lường hạt nhân được sử dụng với mật độ rất dày đặc tại các đại công trường, tiềm ẩn rủi ro kẹt nguồn, thất lạc nguồn phóng xạ trong điều kiện làm việc khắc nghiệt.

Sẵn sàng kế hoạch ứng phó sự cố bức xa, hạt nhân góp phần giảm thiệt hại từ sự cố trên.

Mạng lưới giao thông của tỉnh đã trở thành một hành lang kinh tế Đông - Tây xuyên suốt, kết nối trực tiếp cửa khẩu quốc tế Bờ Y xuống cảng nước sâu Dung Quất, gắn liền với cao tốc Bắc - Nam và đường Hồ Chí Minh. Tuyến hành lang này làm gia tăng mạnh mẽ lưu lượng vận chuyển hàng hóa, trong đó có các loại vật liệu nguy hiểm và vật liệu phóng xạ. Trong phân tích nguy cơ sự cố, quy trình chuyên chở vật liệu phóng xạ qua lại trên các tuyến giao thông huyết mạch hoặc qua biên giới cần được tính toán và áp dụng nghiêm ngặt theo các tiêu chuẩn an toàn vận chuyển quốc tế.

Sự gia tăng quy mô dân số và sự hợp nhất mạng lưới y tế từ hai tỉnh cũ tạo ra một hệ thống y khoa với nhiều cơ sở xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh và xạ trị ung thư tiên tiến. Nguồn phóng xạ y tế và máy phát tia X quy mô lớn gia tăng. Các cơ sở này vừa là nơi tiềm ẩn nguy cơ sự cố rò rỉ bức xạ, vừa là lực lượng nòng cốt trong kịch bản giải mẫn cảm, điều trị y tế cho nạn nhân nếu có sự cố xảy ra.

Tính đến hết tháng 8/2026, trên địa bàn tỉnh có 6 cơ sở lưu giữ và sử dụng các nguồn phóng xạ gồm Co-60, Cs-137, Ir-192, Se-75 và Am-241. Tỉnh đang tồn tại nguồn phóng xạ Nhóm 2 (mức độ nguy hiểm cao) là nguồn Co-60 hoạt độ 61,9 Ci lưu giữ tại Công ty TNHH HD Hyundai Eco Vina. Sự cố đối với nhóm nguồn này có thể gây ra chiếu xạ quá liều với mức tổn thương nghiêm trọng. Nguồn phóng xạ Nhóm 4 (Am-241) cũng đang được sử dụng trong dây chuyền sản xuất tại Công ty CP Bia Sài Gòn-Quảng Ngãi, đòi hỏi việc kiểm soát an toàn nghiêm ngặt.

Đối với thiết bị phát tia X và gia tốc sử dụng trong y tế và máy tia X sử dụng trong đo công nghiệp, việc vận hành tiềm ẩn nhiều nguy cơ về an toàn bức xạ như sự cố mức liều cao. Tuy nhiên khi vận hành thiết bị nêu trên, cơ sở phải thực hiện đúng quy định, quy trình, nội quy an toàn.

Tỉnh Quảng Ngãi còn có thể chịu ảnh hưởng từ các hoạt động vận chuyển nguồn phóng xạ khi nhập khẩu nguồn mới, thu mua phế liệu kim loại. Ngoài ra, hoạt động chụp ảnh phóng xạ do các cơ sở từ địa phương khác mang nguồn đến địa bàn tỉnh Quảng Ngãi như sử dụng nguồn phóng xạ chụp ảnh phóng xạ để kiểm tra chất lượng mối hàn, kiểm tra kết cấu bê tông,… có thể xảy ra nguy cơ tai nạn trên đường vận chuyển, rơi đổ nguồn phóng xạ hoặc mất nguồn phóng xạ.

Tỉnh Quảng Ngãi xác định các sự cố nguồn phóng xạ nằm ngoài kiểm soát, nguồn phóng xạ vô chủ có thể xuất hiện trong các tình huống: Các nguồn, thiết bị chứa nguồn là kim loại và có thể di chuyển đến các cơ sở thu gom phế liệu kim loại, các cơ sở tái chế, sản xuất kim loại trong tỉnh. Đa số các cơ sở loại này không có thiết bị ghi đo bức xạ. Các nguồn phóng xạ, thiết bị chứa nguồn phóng xạ, sắt thép có nhiễm phóng xạ có thể bị lẫn trong các lô hàng sắt thép phế liệu được các công ty nhập khẩu sắt thép phế liệu trên địa bàn tỉnh nhập khẩu về. Hoạt động buôn bán trái phép chất phóng xạ.

Diễn tập ứng phó sự cố hạt nhân được xác định là nhiệm vụ quan trọng.

Trên cơ sở phân tích điều kiện tự nhiên, cơ sở hạ tầng công nghiệp và các tổ chức hoạt động có sử dụng nguồn, thiết bị bức xạ trên địa bàn nguy cơ sự cố trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi hiện nay đang tập trung ở hai nhóm chính: Nhóm IV: Mối đe dọa từ các hoạt động sử dụng nguồn bức xạ, sử dùng và vận chuyển nguồn phóng xạ di động. Nhóm V: Mối đe dọa liên quan đến các sản phẩm tiêu dùng, hàng hóa xuất nhập khẩu, vật liệu chứa phóng xạ.

Căn cứ trên tình hình thực tế, Ban Chỉ huy phòng thủ dân sự tỉnh Quảng Ngãi có trách nhiệm chỉ đạo, điều phối các lực lượng, cơ quan chuyên môn và chính quyền địa phương tổ chức ứng phó kịp thời, kiểm soát sự cố, hạn chế lan truyền phóng xạ, bảo đảm an toàn cho cộng đồng và ổn định tình hình kinh tế – xã hội trên địa bàn. Trong trường hợp vượt quá năng lực ứng phó của địa phương sẽ yêu cầu hỗ trợ từ Ban chỉ đạo phòng thủ dân sự quốc gia.

Kế hoạch ứng phó sự cố bức xạ, hạt nhân của tỉnh Quảng Ngãi đảm bảo việc chuẩn bị và ứng phó với nhóm chuẩn bị ứng phó sự cố IV và V. UBND tỉnh yêu cầu hằng năm Sở Khoa học và Công nghệ lập kế hoạch, xem xét các kịch bản đã xây dựng và xây dựng, bổ sung các kịch bản mới phù hợp với tình hình thực tế của tỉnh. Các kế hoạch này được trình Ban chỉ huy xem xét. Trưởng Ban chỉ huy trình UBND tỉnh phê duyệt.

Căn cứ vào một số tình huống nguy cơ điển hình trên địa bàn tỉnh, Quảng Ngãi đã xây dựng 05 kịch bản, cụ thể gồm: Kịch bản 1: Ứng phó sự cố đối với tình huống nguồn phóng xạ nằm ngoài kiểm soát; Kịch bản 2: Ứng phó sự cố đối với tình huống tai nạn xe vận chuyển nguồn phóng xạ; Kịch bản 3: Ứng phó sự cố đối với tình huống phát hiện nguồn phóng xạ do một nhóm đối tượng đặt tại khu vực đông người. Kịch bản 4: Ứng phó sự cố đối với tình huống cháy khu vực sử dụng nguồn phóng xạ hở. Kịch bản 5: Ứng phó sự cố mất an ninh - phá hoại nguồn phóng xạ.

UBND tỉnh yêu cầu các đơn vị khi tiến hành các biện pháp can thiệp trong ứng phó sự cố cần đáp ứng các nguyên tắc Các biện pháp can thiệp đề xuất phải bảo đảm mang lại nhiều lợi ích hơn thiệt hại; Hình thức, phạm vi và khoảng thời gian can thiệp phải tối ưu; Trưởng Ban Chỉ huy là người chỉ huy cao nhất trong hoạt động ứng phó sự cố và được quy định trong Kế hoạch ứng phó sự cố; các chỉ đạo hành chính, hàng ngày/thông thường không áp dụng trong tình huống ứng phó sự cố.

Trong ứng phó cần đạt được các mục tiêu thực tế: Kiểm soát được diễn biến sự cố và giảm thiểu hậu quả; Bảo vệ tính mạng con người; Phòng tránh hoặc giảm thiểu hiệu ứng tất định nghiêm trọng; Cung cấp các biện pháp cứu trợ ban đầu và điều trị nạn nhân; Giảm thiểu rủi ro của hiệu ứng ngẫu nhiên; Cung cấp thông tin và bảo đảm niềm tin của công chúng; Ngăn chặn tối đa khả năng xảy ra hậu quả phi phóng xạ đối với cá nhân và công chúng; Giảm thiểu tối đa mức thấp nhất thiệt hại về tài sản và môi trường; Tạo tiền đề thuận lợi cho công tác khắc phục sự cố lâu dài và cho việc lập kế hoạch chuẩn bị đưa các hoạt động kinh tế, xã hội trở lại trạng thái bình thường.

Các cơ quan chủ động chuẩn bị nhân lực, trang thiết bị phù hợp và sẵn sàng ứng phó khi sự cố xảy ra; Tất cả các cơ quan tham gia ứng phó phải được phổ biến, đào tạo và cung cấp thông tin về kế hoạch ứng phó sự cố cấp tỉnh và về an toàn bức xạ; Các quy trình, kịch bản ứng phó sự cố diễn tập định kỳ theo quy định; Sở Khoa học và Công nghệ xây dựng Sổ tay hướng dẫn ứng phó sự cố, tờ rơi hướng dẫn bảo đảm an toàn cho người dân khi sự cố xảy ra. Các cơ quan, tổ chức tham gia ứng phó sự cố xây dựng kế hoạch đầu tư, trang bị, kiểm tra, thường xuyên bảo dưỡng phương tiện và thiết bị ứng phó sự cố thuộc ngành lĩnh vực quản lý./.

Nguồn: Chủ động phương án, nâng cao năng lực ứng phó sự cố bức xạ, hạt nhân