Trước 5 giờ sáng, khi xóm Khe Mo, xã Văn Hán, còn chìm trong bóng tối, chị Ngô Thị Nga đã có mặt dưới giàn gấc. Ánh đèn nhỏ theo bước chân chị luồn qua những tầng lá, dừng lại ở từng bông hoa vừa hé. Hơn một giờ thụ phấn trước lúc ngày lên là khoảng thời gian không thể chậm trễ, bởi mỗi bông hoa được nâng niu trong buổi sớm ấy có thể trở thành một quả gấc nặng vài kilôgam sau ba tháng. Gần mười năm trước, cũng trên khu đất này, vợ chồng chị đã bắt đầu một hướng đi chưa ai trong vùng lựa chọn.

Gọi quả trước bình minh
Khoảng trời phía trên khu vườn rộng một héc-ta của gia đình chị Ngô Thị Nga và anh Đỗ Anh Tuấn được phủ bởi những dây gấc đan kín mặt giàn. Dưới vòm lá xanh, những quả gấc căng tròn nối nhau buông xuống, có quả lơ lửng ngang tầm mắt, có chùm trĩu nặng quanh những thân cây lâu năm. Quả non, quả già đan xen; lớp gai trên những quả mới nhú còn mềm, trong khi nhiều quả đã đầy đặn, chờ ngày chuyển sang sắc đỏ của mùa thu hoạch.
Khu vườn đang bước vào vụ thứ mười. Cũng là chừng ấy mùa chị Nga quen với việc thức dậy khi trời còn tối, cầm đèn đi tìm những bông hoa cái vừa mở cánh. Hoa gấc nở về đêm, khoảng thời gian thuận lợi để lấy phấn và thụ phấn khá ngắn. Nếu chậm sau 5 giờ sáng, ong và các loài côn trùng đã tìm đến, mang đi phần lớn lượng phấn trong hoa.
Công việc mỗi ngày thường kéo dài hơn một giờ, chủ yếu do chị Nga đảm nhiệm. Chị nhẹ tay lấy phấn từ hoa đực, đưa vào nhụy hoa cái, lần lượt từng bông. Những vị trí cao hoặc khuất giữa nhiều tầng dây, anh Tuấn sẽ phụ trách. Khi trời còn chưa rõ mặt người, hai vợ chồng đã đi gần hết vườn, vừa thụ phấn, vừa kiểm tra những khoảng giàn có hoa mới nở.
Sự tỉ mỉ trong hơn một giờ ngắn ngủi ấy quyết định phần lớn số quả của cả vụ. Nếu hoàn toàn trông chờ vào tự nhiên, tỷ lệ đậu quả chỉ khoảng 30%, nhưng khi được thụ phấn thủ công, tỷ lệ này có thể đạt 80%. Việc chạm đến từng bông hoa còn giúp chị Nga phát hiện loài sâu thường ẩn bên trong và ăn phần nhụy. Nếu không được loại bỏ kịp thời, khi quả vừa hình thành, sâu tiếp tục gặm những chiếc gai non, khiến quả bị giảm chất lượng hình thức.
Nhờ chăm cây kỹ ở giai đoạn này, khu vườn ít khi phải sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Dưới mặt giàn, cỏ tự nhiên vẫn phủ xanh các lối đi. Khi cỏ mọc cao, anh Tuấn chỉ dùng máy cắt, không sử dụng thuốc diệt cỏ. Những đường ống tưới được bố trí dọc các hàng cây, đưa nước đến từng gốc trong những ngày thời tiết khô nóng.
Anh Tuấn giải thích cách vợ chồng anh điều tiết mùa thu hoạch bằng một phép tính dễ hình dung: Một ngày thụ phấn cho khoảng 500 bông hoa, có thể giữ được khoảng 400 quả. Chừng ba tháng sau, số quả được thụ phấn trong cùng thời điểm sẽ chín tương đối đồng đều. Chủ động số lượng hoa thụ phấn mỗi ngày vì thế cũng là cách gia đình rải vụ, tránh để quá nhiều quả chín cùng lúc, thuận lợi hơn cho việc thu hái, bảo quản và giao hàng.
Gấc mỗi năm chỉ cho một vụ, nhưng thời gian thu hoạch kéo dài từ tháng Tám âm lịch đến giáp Tết Nguyên đán. Trong suốt bốn tháng, khu vườn gần như ngày nào cũng có quả lần lượt chín. Giống gấc nếp mật siêu quả của gia đình cho quả khá đồng đều, trung bình mỗi quả nặng từ 2,5 đến 3kg. Với giá bán 17.000 đồng/kg trong năm 2025, một quả gấc có giá khoảng 40.000 - 50.000 đồng.
Mỗi năm, khu vườn cho bình quân khoảng 30 tấn quả; những vụ thuận lợi, năng suất có thể đạt 35 - 40 tấn/ha. Những giàn gấc sai quả hôm nay là kết quả của hơn năm năm vợ chồng chị Nga kiên trì chọn giống, thử từng cách ghép, rồi dần hoàn thiện kỹ thuật thụ phấn và rải vụ.
Không kỹ thuật nào trọn vẹn ngay từ đầu. Một bông hoa không đậu, một mắt ghép không bật mầm, một quả bổ ra chưa màu chưa đẹp, phần cùi chưa dày như mong muốn đều khiến anh chị phải lần lại từng khâu, điều chỉnh rồi chờ mùa sau kiểm chứng. Khu vườn hôm nay được gây dựng từ chính những lần chưa thành và sự kiên nhẫn làm lại như thế.

Năm ngày cho một quyết định
Chị Nga tốt nghiệp đại học chuyên ngành Khoa học môi trường, sau đó học thạc sĩ Lâm nghiệp. Ngày còn ngồi trên giảng đường, chị từng mong có một công việc ổn định trong cơ quan nhà nước. Năm 2013, chị về công tác tại Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa - Phượng Hoàng và gắn bó với công việc này trong 5 năm.
Trong quãng thời gian ấy, khu đất của gia đình tại xóm Khe Mo vẫn chưa tìm được loại cây trồng phù hợp. Đất từng được cho thuê trồng cây ăn quả nhưng hiệu quả không cao; có thời gian lại được dùng làm nơi phơi gỗ bóc, rồi cũng bỏ. Ở Văn Hán, người dân vốn quen với cây chè và cây keo. Gia đình chị Nga ít người, nếu trồng chè sẽ khó thu hái kịp khi vào lứa; cây keo lại cần nhiều năm mới được khai thác, giá trị mang lại chưa đáp ứng mong muốn của hai vợ chồng.
Anh Tuấn bắt đầu tìm hiểu các mô hình sản xuất trên mạng. Trong một lần đọc báo, anh tình cờ biết đến mô hình của một người được gọi là “vua gấc”. Loại cây vốn quen thuộc trong các khu vườn nông thôn, thường chỉ leo trên hàng rào hoặc một góc giàn trước sân, lại có thể được trồng thành vùng hàng hóa và tạo ra nguồn thu đáng kể. Thông tin ấy khiến hai vợ chồng chú ý. Cả gia đình xuống Bắc Ninh, trực tiếp thăm mô hình, xem cách người trồng dựng giàn, chăm cây, thu hoạch và tìm đầu ra cho sản phẩm. Chuyến đi giúp hai vợ chồng nhìn thấy một khả năng mới cho khu đất đã nhiều năm chưa tìm được cây trồng thích hợp. Gia đình mua giống mang về và chỉ năm ngày sau, những gốc gấc đầu tiên đã được đặt xuống.
Năm ngày từ lúc học tập mô hình đến khi bắt tay trồng là một khoảng thời gian ngắn, nhưng quyết định ấy không được đưa ra trong phút hứng khởi. Phía sau chuyến đi là cả quá trình hai vợ chồng tìm kiếm một hướng sản xuất phù hợp với điều kiện đất đai, nhân lực và khả năng đầu tư của gia đình. Những điều tận mắt nhìn thấy ở Bắc Ninh đã giúp cả hai đủ tin tưởng để biến một ý nghĩ thành công việc cụ thể. Thách thức lớn nhất trong những ngày đầu chưa nằm ở kỹ thuật chăm cây mà ở hệ thống giàn. Cây gấc cần một bộ khung đủ chắc để những dây lâu năm vươn rộng và mang hàng nghìn quả. Khoản tiền khoảng 100 triệu đồng đầu tư cho cột, khung và dây đỡ vào năm 2017 là số vốn đáng kể đối với một gia đình nông thôn.
Bà con trong vùng đến xem, người khuyên nên cân nhắc, người lo hai vợ chồng đang quá liều lĩnh. Thậm chí có người ái ngại cho rằng cam, bưởi nếu không bán được còn có thể dùng trong gia đình hoặc đem cho, còn gấc trồng nhiều như vậy thì “ai ăn cho xuể”. Những băn khoăn ấy hoàn toàn dễ hiểu, bởi khi đó trong vùng chưa có mô hình trồng gấc hàng hóa đủ lớn để tham khảo, trong khi chi phí làm giàn, mua giống đã bỏ ra, còn thị trường vẫn là điều phải chờ thời gian trả lời.
Chính vợ chồng chị Nga cũng hiểu rằng một chuyến tham quan chưa thể đem đến điều gì chắc chắn. Hai vợ chồng chỉ có thể bắt đầu thận trọng, vừa làm vừa học, lấy kết quả của mỗi mùa làm cơ sở điều chỉnh cho mùa tiếp theo. Năm 2018, gia đình trồng thêm vườn thứ hai, đến năm 2019, những giàn gấc tiếp tục phủ kín phần diện tích còn lại, nâng tổng quy mô lên khoảng một héc-ta.
Cũng trong khoảng thời gian ấy, công việc của chị Nga tại Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa - Phượng Hoàng khép lại. Chị trở về, dành nhiều thời gian hơn cho khu vườn mà hai vợ chồng đang gây dựng. Con đường nghề nghiệp chị từng hình dung khi còn trẻ rẽ sang một hướng khác, nhưng những năm tháng học tập và công tác không vì thế mất đi ý nghĩa. Kiến thức về môi trường, đất đai và cây rừng giúp chị Nga biết quan sát khu vườn một cách có hệ thống. Mỗi biểu hiện trên thân, lá, hoa hay quả đều được chị xem như một tín hiệu cần tìm nguyên nhân. Hai vợ chồng theo dõi, thử nghiệm, đối chiếu kết quả qua từng mùa, thay vì chỉ chăm cây theo thói quen hoặc kinh nghiệm truyền miệng.
Những điều chị Nga từng học không dừng lại ở trong tấm bằng. Chúng theo chị về Khe Mo, đi vào cách chọn một cây giống, ghép một mắt cây, giữ cỏ dưới giàn và quan sát từng đợt hoa. Qua mỗi mùa gấc, kiến thức trong sách dần hòa vào kinh nghiệm và chị đặt trọn vào đất, vào cây.

Giữ lại ba cây cho cả khu vườn
Nhớ lại lúc bắt đầu, lứa giống đầu tiên mua về không đồng đều như vợ chồng chị Nga mong đợi. Có cây cho quả nhỏ, dù chăm sóc kỹ vẫn không lớn; có cây vỏ dày, phần thịt ít; một số cây cho màu thịt đỏ nhạt và hình thức quả chưa đạt yêu cầu. Hai vợ chồng theo dõi từng gốc. Cuối cùng, trong cả khu vườn ban đầu chỉ có ba cây được giữ lại làm nguồn giống. Đó là những cây cho quả đều, mã đẹp, vỏ mỏng, phần thịt dày và có màu đỏ thẫm.
Từ ba cây được lựa chọn, vợ chồng chị Nga bắt đầu nhân giống cho toàn bộ diện tích. Những cây không đạt yêu cầu được loại bỏ phần thân cũ nhưng giữ lại bộ gốc khỏe để ghép mắt giống tốt. Cách ghép gấc cũng khác với cam, bưởi hay chanh. Cây có múi có thể ghép trực tiếp vào gốc, còn gấc phải đợi gốc bật mầm mới thực hiện được. Không có một quy trình hoàn chỉnh để làm theo, hai vợ chồng tự thử nghiệm, theo dõi rồi điều chỉnh. Có mắt ghép phát triển khỏe, cũng có những lần phải làm lại từ đầu. Phải mất hơn năm năm, từ chọn giống, ghép mắt, tạo tán đến thụ phấn và rải vụ, khu vườn mới dần có được dáng vóc như hôm nay.
Theo chị Nga, giống gấc nếp mật siêu quả có vỏ mỏng, phần thịt dày, màu đỏ đậm, vị béo, ngọt và mùi thơm rõ. Nếu một kilôgam thịt gấc thông thường có thể dùng để tạo màu cho khoảng 10kg gạo, cùng lượng thịt của giống gia đình đang trồng có thể dùng cho 13-15kg gạo mà xôi vẫn lên màu đẹp, giữ được vị béo và hương thơm đặc trưng. Từ một lứa giống ban đầu còn lẫn lộn, ba cây tốt nhất đã được giữ lại, trở thành nguồn giống cho cả khu vườn. Những quả gấc căng tròn buông xuống dưới mặt giàn hôm nay là kết quả của sự sàng lọc, của hàng chục lần thử và làm lại, của khả năng quan sát cùng sự kiên nhẫn chờ cây trả lời qua từng mùa quả.
Những kinh nghiệm phải mất nhiều năm mới tích lũy được không được vợ chồng chị Nga giữ như bí quyết riêng. Ai đến thăm vườn, gia đình cũng sẵn lòng tiếp đón và chia sẻ từ cách chọn giống, dựng giàn, tạo tán, ghép mắt đến kỹ thuật thụ phấn, phòng sâu hại và điều tiết thời gian thu hoạch. Hai vợ chồng còn cung cấp cây giống, tư vấn kỹ thuật, đồng thời nhận bao tiêu sản phẩm cho những hộ có nhu cầu liên kết.
“Vợ chồng tôi mất hơn 5 năm mới tạo được khu vườn như hiện nay. Người đi sau, nếu có giống tốt và được hướng dẫn ngay từ đầu, khoảng ba năm có thể đạt được kết quả tương tự” - anh Tuấn chia sẻ.
Hiện lượng gấc gia đình sản xuất vẫn chưa đáp ứng nhu cầu thị trường. Đây là cơ sở để vợ chồng chị Nga nghĩ đến việc liên kết với những hộ có đất và mong muốn phát triển mô hình. Khi giống cây, kỹ thuật và đầu ra được kết nối, giá trị của khu vườn không còn dừng ở nguồn thu của một gia đình, mà có thể mở thêm một hướng sinh kế cho những người khác.
Mỗi sáng, khi trời còn chưa rõ mặt người, chị Nga lại cầm đèn đi dưới giàn, nhẹ tay thụ phấn cho từng bông hoa vừa nở trước lúc ong tìm đến. Gần mười mùa gấc đã làm đôi tay chị thành thạo, nhưng sự cẩn trọng dành cho mỗi bông hoa vẫn vẹn nguyên như buổi đầu. Ba tháng sau, từ những bông hoa nhỏ bé ấy, quả gấc lần lượt đỏ lên dưới vòm lá. Trong sắc đỏ ấm áp có công sức của hai vợ chồng, có những năm tháng gửi niềm tin vào mảnh đất quê và có cả sự bình yên của một người, sau một lần rẽ hướng, đã tìm được công việc khiến chị muốn thức dậy từ khi trời còn tối.

Nguồn: Đánh thức mùa quả đỏ