Là địa phương thuộc vùng Đồng bằng sông Cửu Long, Vĩnh Long đang đối mặt với nhiều thách thức về tài nguyên nước do tác động của biến đổi khí hậu, hạn hán, xâm nhập mặn và tình trạng khai thác nguồn nước ngày càng gia tăng. Trước thực tế đó, tỉnh đã triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo vệ, quản lý và sử dụng hiệu quả nguồn nước.

Các nghình chức năng tăng cường quan trắc, giám sát chất lượng nước, kiểm soát các nguồn gây ô nhiễm, đồng thời đầu tư nâng cấp hệ thống thủy lợi, cấp nước sinh hoạt và công trình trữ nước phục vụ sản xuất. Bên cạnh đó, công tác tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng về tiết kiệm nước, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu cũng được đẩy mạnh, góp phần bảo đảm an ninh nguồn nước cho hiện tại và tương lai.

Sở Nông nghiệp và Môi trường Vĩnh Long thông tin, tỉnh đã triển khai đầu tư xây dựng nhiều dự án, công trình thủy lợi và cấp nước trọng điểm. Các công trình đầu mối này giúp kiểm soát mặn vùng ven biển, tạo điều kiện ngọt hóa cho hàng nghìn hecta đất nông nghiệp tại vùng sinh thái ngọt. Nhờ đó, nghình nông nghiệp có thể phát triển đa dạng hóa cây trồng, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, nâng cao hiệu suất sử dụng đất và dễ dàng áp dụng tiến bộ kỹ thuật mới vào canh tác, góp phần làm tăng giá trị sản xuất trên cùng một đơn vị diện tích.

Số liệu thống kê cho thấy quy mô hạ tầng thủy lợi của tỉnh hiện nay rất lớn với 9,797 nghìn công trình cống đã được đầu tư xây dựng. Trong đó, có 646 cống đầu mối đóng vai trò điều tiết chính và 9,151 nghìn cống tạm hoặc cống có chiều rộng cửa dưới 1,5m phục vụ mạng lưới nội đồng. Hệ thống kênh mương các loại đạt 10,193 nghìn tuyến với tổng chiều dài ấn tượng hơn 13,16 nghìn km.

Vĩnh Long có hệ thống thuỷ lợi lớn. (Ảnh: BL).

Cùng với đó là mạng lưới 683 tuyến bờ bao (tổng chiều dài hơn 4,651 nghìn km) và 160,12km đê biển qua các địa bàn trọng yếu. Đặc biệt, tỉnh hiện có 3 hồ nước ngọt hiện hữu với dung tích từ 30 nghìn mét khối đến hơn 811 nghìn mét khối đang phát huy hiệu quả trữ nước phục vụ dân sinh trong mùa khô. Để tiếp tục nâng cao năng lực ứng phó với các kịch bản biến đổi khí hậu cực đoan, tỉnh đang khẩn trương đẩy mạnh đầu tư xây dựng 2 hồ chứa nước ngọt quy mô lớn là hồ chứa nước Láng Thé (dung tích khoảng 10 triệu mét khối) và hồ chứa Lạc Địa (dung tích thiết kế khoảng 2,3 triệu mét khối).

Hai công trình này được kỳ vọng sẽ hoàn thành thi công vào cuối năm 2026, tạo ra nguồn dự trữ nước ngọt chiến lược bảo đảm an ninh nguồn nước phục vụ sản xuất và sinh hoạt. Công tác phòng chống thiên tai được đẩy mạnh thông qua việc ưu tiên xử lý điểm nóng về sạt lở. Điển hình là dự án gia cố kè hai bên tuyến sông Giao Hòa với tổng chiều dài 4,7km.

Đến nay, tỉnh đã đưa vào sử dụng khoảng 4,2km và đang nỗ lực hoàn thiện 0,5km còn lại vào tháng 8/2026 để ổn định đời sống, sản xuất của người nhân ven sông theo Quyết định số 1304/QĐ-UBND về tình huống khẩn cấp sạt lở bờ sông Giao Hòa. Bên cạnh những thành tựu đã đạt được, hệ thống thủy lợi của tỉnh vẫn đang đối mặt với những thách thức chưa từng có do tác động của biến đổi khí hậu.

Lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường thông tin, qua theo dõi diễn biến tình hình hạn hán và xâm nhập mặn giai đoạn từ năm 2015 đến nay, lưu lượng nước từ thượng nguồn sông Cửu Long đổ về thấp và không ổn định đã khiến tình hình xâm nhập mặn diễn biến hết sức gay gắt và khốc liệt.

Mặn trên các sông chính trong tỉnh xuất hiện sớm hơn trung bình nhiều năm khoảng 2 tháng với cường độ mạnh. Độ mặn tăng cao đột ngột và xâm nhập sâu hơn vào nội đồng đã gây thiệt hại nặng nề lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi gia súc và nuôi trồng thủy sản. Tính toán từ năm 2016 đến nay, ước tổng thiệt hại kinh tế do hạn hán và xâm nhập mặn trên địa bàn toàn tỉnh hơn 5,5 nghìn tỷ đồng.

Trong đó, khu vực thuộc tỉnh Bến Tre trước đây chịu ảnh hưởng nặng nhất với thiệt hại ước tính hơn 3,1 nghìn tỷ đồng; khu vực thuộc tỉnh Trà Vinh trước đây thiệt hại hơn 2,1 nghìn tỷ đồng và khu vực còn lại thiệt hại 254,4 tỷ đồng. Điểm sáng trong nỗ lực khép kín hệ thống là Dự án Quản lý nước Bến Tre (JICA3) sử dụng vốn ODA từ Chính phủ Nhật Bản với tổng mức đầu tư 7,578 nghìn tỷ đồng. Đây là dự án hạ tầng quy mô lớn, tập trung xây dựng 4 cống âu thuyền gồm: An Hóa, Bến Tre, Vàm Nước Trong, Vàm Thơm; các cống bê tông cốt thép quan trọng như Thủ Cửu, Cái Quao, Tân Phú, Bến Rớ và trạm bơm điện Tân Phú.

Địa phương đẩy mạnh đầu tư, hoàn thiện hệ thống thuỷ lợi góp phần đảm bảo nguồn nước phục vụ sinh hoạt, sản xuất.

Khi hoàn thành, dự án sẽ giúp ngăn triều cường, ứng phó nước biển dâng, đồng thời kiểm soát mặn và tiêu thoát nước cho hơn 204,27 nghìn hecta đất tự nhiên khu vực phường Bến Tre và vùng lân cận. Riêng đối với công trình cống âu thuyền An Hóa, địa phương đã cơ bản hoàn thành công tác giải phóng mặt bằng cho 62/63 hộ dân và đang tích cực vận động hộ cuối cùng bàn giao mặt bằng để chủ đầu tư sớm triển khai thi công theo kế hoạch.

Hướng tới mục tiêu an ninh nguồn nước bền vững, tỉnh tiếp tục kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường ưu tiên hỗ trợ vốn đầu tư để khép kín hệ thống đê và cống ngăn mặn tại các tiểu vùng. Đối với tiểu vùng Bắc Bến Tre, yêu cầu trọng tâm là sớm hoàn thành và đưa vào sử dụng cống thuộc dự án JICA3 nhằm bảo đảm ngọt hóa sông Ba Lai, tạo nguồn cấp nước cho nhà máy nước sinh hoạt và sản xuất của người dân.

Đối với tiểu vùng Nam Bến Tre, mục tiêu chiến lược là đẩy nhanh tiến độ cống Cái Quao và hỗ trợ đầu tư thêm 22 cống ngăn mặn. Việc hình thành trục dẫn ngọt liên hoàn từ khu vực Chợ Lách qua Mỏ Cày Bắc, Mỏ Cày Nam đến Thạnh Phú sẽ giúp bảo vệ diện tích cây ăn trái đặc sản, vùng sản xuất cây giống và hoa kiểng trọng yếu của địa phương.

Tỉnh định hướng nâng cấp hệ thống đê biển (giai đoạn II) trên địa bàn các xã ven biển như Hiệp Mỹ, Long Hữu, Đông Hải... và hoàn thiện đê bao chống ngập trên quy mô toàn tỉnh. Đây là lộ trình quan trọng đã được cụ thể hóa tại Quyết định số 368/QĐ-UBND ngày 15/01/2026 về điều chỉnh quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021-2030 và Quyết định số 2708/QĐ-UBND ngày 20/4/2026 về đề án phòng, chống sạt lở. Bảo vệ nguồn nước không chỉ là yêu cầu cấp thiết trước những tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu mà còn là điều kiện quan trọng để bảo đảm phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Những nỗ lực của Vĩnh Long trong quản lý hệ thống thuỷ lợi, khai thác hợp lý và sử dụng tiết kiệm tài nguyên nước đang tạo nền tảng vững chắc cho việc ứng phó với các nguy cơ thiếu nước, xâm nhập mặn và ô nhiễm môi trường. Đây sẽ là yếu tố quan trọng giúp Vĩnh Long nâng cao khả năng chống chịu, bảo đảm an ninh nguồn nước và phát triển bền vững trong bối cảnh hiện nay.

Nguồn: Bảo vệ tài nguyên nước trước áp lực biến đổi khí hậu