Các nghệ nhân dân tộc Chăm truyền dạy nghệ thuật trống truyền thống trong hoạt động “Bản hòa ca đa sắc” của Mạng lưới Tiên phong Việt Nam.

Từ cách tiếp cận lấy cộng đồng làm trung tâm, nhiều hoạt động bảo tồn đang tạo điều kiện để người dân tham gia quá trình gìn giữ, lan tỏa những giá trị văn hóa của chính mình, góp phần bảo vệ sự đa dạng văn hóa của các dân tộc. Mạng lưới Tiên phong Việt Nam được hình thành từ năm 2025 với mục tiêu tạo không gian để chính đồng bào các dân tộc chia sẻ câu chuyện di sản của mình, góp phần giảm bớt định kiến về tộc người và thúc đẩy hiểu biết về sự đa dạng văn hóa. Mạng lưới hoạt động trên tinh thần tự nguyện, kết nối các nhóm cộng đồng tại nhiều địa phương thông qua những thành viên nòng cốt.

Đến nay, mạng lưới đã có sự tham gia của hơn 20 dân tộc thiểu số ở nhiều tỉnh, thành phố như: Cần Thơ, Lâm Đồng, Quảng Trị, Nghệ An, Thái Nguyên, Lào Cai, Điện Biên... Các nhóm địa phương có thể chủ động đề xuất ý tưởng, lựa chọn những nội dung văn hóa cần chia sẻ.

Anh Sohaniim, thành viên ban điều hành và truyền thông Mạng lưới Tiên phong Việt Nam chia sẻ, trong quá trình tổ chức và tham gia các hoạt động của mạng lưới, việc ưu tiên nhất là làm sao cho tiếng nói của cộng đồng ngày càng được quan tâm trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa.

Mạng lưới Tiên phong Việt Nam đã triển khai nhiều dự án hướng tới bảo tồn văn hóa và tri thức bản địa như “Dệt câu chuyện mình”, tìm hiểu ý nghĩa hoa văn trên trang phục truyền thống của các dân tộc Chăm, Pà Thẻn, Mường, Thái…; xuất bản cuốn sách “Dòng chảy sắc màu” giới thiệu những câu chuyện về văn hóa, di sản các dân tộc thiểu số; thực hiện các hoạt động “Đi tìm lời ru”, “Truyền truyện cổ”, “Di sản không lãng quên” nhằm lưu giữ dân ca, ngôn ngữ, nghề truyền thống, ký ức văn hóa và những tri thức được tích lũy trong cộng đồng các dân tộc.

Theo đánh giá của các chuyên gia đồng hành, Mạng lưới Tiên phong Việt Nam là một hành trình đối thoại giữa các cộng đồng dân tộc thiểu số. Với cách tiếp cận lấy cộng đồng làm trung tâm, mô hình này hướng tới sự phát triển từ cộng đồng, do cộng đồng và vì cộng đồng.

Nghệ nhân Sầm Thị Tình ở bản Hoa Tiến, xã Châu Tiến (tỉnh Nghệ An) là một trong những người tham gia mạng lưới từ cộng đồng địa phương. Lựa chọn khởi nghiệp từ nghề dệt truyền thống của dân tộc mình, chị tập trung đổi mới mẫu mã, đưa các sản phẩm thổ cẩm của người Thái vươn ra thị trường trong và ngoài nước. “Tôi thấy mỗi dân tộc đều có một bản sắc văn hóa riêng, nên mong muốn thông qua Mạng lưới Tiên phong Việt Nam để được lan tỏa những nét đẹp văn hóa truyền thống của dân tộc Thái đến với cộng đồng”, chị Tình chia sẻ.

Tại bản Hoa Tiến, Mạng lưới Tiên phong Việt Nam phối hợp địa phương triển khai chương trình thường niên “Bản hòa ca đa sắc”, không gian kết nối các cộng đồng dân tộc thiểu số để chia sẻ câu chuyện văn hóa, tri thức bản địa và các thực hành truyền thống. Năm nay, với chủ đề “Hạt giống không lãng quên”, chương trình hướng tới việc nhắc nhớ thế hệ trẻ về mối liên hệ giữa con người với thiên nhiên, trân trọng những giá trị đã nuôi dưỡng đời sống cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Tiến sĩ Nguyễn Bảo Ngọc, Viện trưởng Nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường, đơn vị đồng hành cùng Mạng lưới Tiên phong Việt Nam trong nhiều năm qua đánh giá cao những hoạt động của mạng lưới khi tạo ra không gian để những tiếng nói đa dạng và nhu cầu khác nhau trong cộng đồng được cất lên. Thông qua nhiều hoạt động, các thành viên có cơ hội chia sẻ, trao đổi về thực hành văn hóa, cùng thảo luận về ý nghĩa của những phong tục, tập quán. Sự tham gia của các thành phần, thế hệ góp phần hình thành cách hiểu chung về di sản, tạo nền tảng để các giá trị văn hóa được tiếp nối phù hợp đời sống đương đại. Ngay cả khi một thực hành văn hóa không còn phù hợp, việc cộng đồng cùng đối thoại, nhìn nhận và đi đến thống nhất không duy trì cũng là một phần có ý nghĩa của quá trình bảo tồn di sản.

Tiến sĩ Nguyễn Bảo Ngọc cũng cho rằng, để các sáng kiến bảo tồn văn hóa, di sản từ cộng đồng được duy trì lâu dài, cần có thêm sự đồng hành của các cơ quan quản lý, tổ chức xã hội và các nguồn lực hỗ trợ tại địa phương. Còn theo anh Sohaniim, điều quan trọng nhất là khơi dậy tinh thần tự hào, tự tin và tự chủ trong mỗi cộng đồng. Khi người dân nhìn nhận những giá trị truyền thống của mình có giá trị và cần được trân trọng, việc gìn giữ di sản sẽ trở thành nhu cầu tự thân của chính những người đang nắm giữ và thực hành văn hóa.

Nguồn:Phát huy tiếng nói cộng đồng trong bảo tồn di sản